I GZ 384/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Korycińska po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia K. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 492/12 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w przedmiocie podatku akcyzowego po wznowieniu postępowania postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i przyznać skarżącej K. B. prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych; 2. oddalić zażalenie w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. I Objętym zażaleniem postanowieniem z dnia 23 października 2012 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. odmówił skarżącej K. B. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego Relacjonując przebieg sprawy Sąd I instancji podał, że z wniosku o przyznanie prawa pomocy i dokumentów nadesłanych na żądanie Sądu wynikało, iż skarżąca samodzielnie prowadzi działalność gospodarczą, z której dochód stanowi jedyne źródło utrzymania w wysokości ok. 1.632 zł miesięcznie. Samotnie wychowuje dwoje dzieci w wieku 21 i 17 lat, na które otrzymują rentę rodzinną w łącznej kwocie 754,46 zł miesięcznie. Posiada wraz z dziećmi dom o powierzchni 160 m2, niezabudowaną działkę rolną o powierzchni 2,4 ha oraz działkę zabudowaną i niezabudowaną o łącznej powierzchni 1,6116 ha, na których prowadzi działalność gospodarczą. Nieruchomości zabudowane są starymi zniszczonymi budynkami wymagającymi remontów: budynkiem magazynowo-warsztatowym o pow. 311 m2 oraz budynkiem magazynowo-socjalnym o pow. 216 m2. Organy celne i podatkowe ustanowiły hipotekę przymusową na nieruchomościach oraz wyposażeniu i urządzeniach budynków na poczet przyszłych zobowiązań. Zajęte zostały rachunki bankowe, wskutek czego strona nie może otrzymać kredytu. Wnioskodawczyni oświadczyła, że spłaca kredyt w łącznej wysokości ok. 1.200 zł miesięcznie, który zaciągnęła na rozwój działalności gospodarczej jeszcze przed wszczęciem kontroli podatkowych. Stałe wydatki skarżącej obejmują: kredyt w rachunku bieżącym - 8.000 zł, podatek od nieruchomości – 10.548 zł, opłata z tytułu użytkowania wieczystego 974 zł oraz koszty utrzymania rodziny, tj. energia ok. 250 zł, ogrzewanie ok. 400 zł, woda ok. 90 zł, gaz ok. 50 zł, telefon ok. 120 zł, środki czystości ok. 200 zł, dojazdy do szkoły ok. 120 zł, internat córki 290 zł, wyżywienie ok. 900 zł i sezonowe wydatki na leki, przybory szkolne, książki, odzież, obuwie. Kredyt na rachunku bieżącym skarżącej w roku 2011 wynosił 26.000 zł z czego spłacono 11.000 zł. Kredyt pomostowy w wysokości 4.800 zł został spłacony w całości w ciągu roku. Skarżąca wyjaśniła, że rata kredytu dotycząca odsetek stanowi koszty uzyskania przychodu prowadzonej działalności gospodarczej, natomiast kapitał spłacany jest z dochodu tej działalności. Nieruchomość rolna nie przynosi skarżącej bezpośrednich dochodów, otrzymywane dopłaty z ARiMR oraz dochód uzyskany z ziemi pozwalają na spłacenie raty do ANR – około 5.200 zł. Skarżąca ani jej dzieci nie posiadają polis ubezpieczeniowych. Sąd I instancji mając na uwadze wykazaną sytuację majątkową skarżącej stwierdził, iż nie wykazał aby nie była w stanie ponieść kosztów sądowych, które na obecnym etapie sprawy wynoszą 200 zł wpisu od skargi, nawet przy przyjęciu, że wpis w tej wysokości obciąż ją w czterech sprawach zawisłych przed WSA w O.. Sąd stwierdził, biorąc pod uwagę uzyskiwany z prowadzonej działalności gospodarczej przychód, osiągnięty przez skarżącą na przełomie maja i lipca 2012 r. wynoszący odpowiednio 40.387, 58,252 i 46.907 zł, że miała ona możliwość zgromadzenia środków pieniężnych niezbędnych do uiszczenia kosztów tak w tej jak i innych sprawach sądowych. W zakresie wydatków ograniczających zdolności płatnicze strony, Sąd podniósł, że wskazana kwota wydatków na rodzinę wynosząca około 2.400 zł obejmuje również wydatki sezonowe, tj. takie których skarżąca nie ponosi każdego miesiąca. Biorąc pod uwagę okoliczność zaskarżenia decyzji organu w lipcu, w którym to miesiącu skarżąca nie jest obarczona wydatkami szkolnymi czy kosztami ogrzewania, Sąd uznał, że miała ona możliwość poczynienia odpowiednich oszczędności na koszty sądowe związane z zainicjowaniem postępowania sądowego. Na sytuację materialną strony nie rzutował w ocenie Sądu I instancji fakt niemożności zaciągnięcia przez skarżącą kolejnych kredytów wobec zabezpieczenia jej majątku przez organy w formie hipoteki przymusowej. Skarżąca powinna, bowiem w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Sąd wskazał w tym zakresie, że procedury bankowe cechują się dokładną weryfikacją danych dotyczących sytuacji majątkowej wnioskodawcy, co uzasadniało przyjęcie stanowiska odnośnie tego, że skarżąca posiadała zdolność do zaciągania i regulowania swoich zobowiązań. Teza przeciwna nie wynikała natomiast z przedłożonych przez nią dokumentów. Reasumując, Sąd I instancji nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż na obecnym etapie postępowania poniesienie kosztów sądowych i ewentualnych kosztów reprezentacji przez doradcę podatkowego leży w granicach możliwości majątkowych skarżącej. W podstawie prawnej Sąd I instancji podał art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.). II Zażaleniem K. B. zaskarżyła postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. zarzucając mu, że jest sprzeczne z rzeczywistością i oparte zostało na błędnych przesłankach. Wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie do kosztów postępowania oraz ustanowienie pełnomocnika – doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wskazano, że w sześciu sprawach zawisłych przed WSA w O. przyznano skarżącej prawo pomocy zwalniając ją z kosztów sądowych oraz ustanawiając dla niej pełnomocnika z urzędu. Podobnie rozstrzygnięcia wydane zostały przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z 17 marca 2011 r. i 16 czerwca 2011 r. Skarżąca podniosła, że Sąd I instancji oparł się wyłącznie na ustaleniach poczynionych przez referendarza sądowego, który postanowieniem odmówił jej przyznania prawa pomocy, nie czyniąc własnych ustaleń odnośnie wniosku w tym przedmiocie. Wskazała również, że precyzyjnie określiła swoją sytuację majątkową, w szczególności wskazała od kiedy posiada kredyty i na jaki cel były one brane. Wskazane zostały wysokość tych kredytów i wysokość spłat. Skarżąca podniosła, że hipoteki przymusowe wyłączają możliwość wzięcia kolejnych kredytów na rozwijanie działalności i korzystanie z dotacji unijnych. Zajęcie rachunków bankowych blokuje jej możliwość prawidłowego prowadzenia działalności, uniemożliwiające jej realizację stałych zobowiązań i spłaty rat. Skarżąca podał, że nie jest w stanie poczynić oszczędności na poczet opłat związanych z kosztami sprawy, bowiem z osiąganego dochodu musi utrzymać dwójkę niepracujących dzieci oraz budynki zajęte wpisami hipotecznymi. Ponadto skarżąca wskazał, iż przychód firmy nie ma nić wspólnego z dochodem jaki osiąga. Dochód jest bowiem redukowany przez wysokie koszty działalności jakie ponosi. Za błędne skarżąca uznała również oparcie się przy ustalaniu jej możliwości płatniczych na deklaracji VAT – 7 ponieważ na podstawie tej deklaracji nie da się wyliczyć dochodu. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie znajduje usprawiedliwione podstawy zakresie, w jakim odnosi się ono do przyznania prawa pomocy przez zwolnienie skarżącej od kosztów postępowania. W pozostałym zakresie podlega ono oddaleniu. Przepis art. 244 § 1 p.p.s.a. stanowi, iż prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego (...). W art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. określono natomiast, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na tle tego przepisu w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się szereg poglądów co do sposobu i obowiązków strony w zakresie wykazania okoliczności niemożności poniesienia przez wnioskodawcę kosztów postępowania, jak również przesłanki, które sądy powinny brać pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podnosi się na przykład, iż strona prowadząca proces lub wstępująca na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i powinna w związku z tym znaleźć pokrycie w swych dochodach poprzez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 753/09). Podkreśla się również, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). Także sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków brakuje bieżących środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Wreszcie podkreśla się, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04). W orzeczeniu zwrócono również uwagę, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych. Mając na uwadze treść wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dokumentów złożonych w związku z tym wnioskiem jak również powołanego orzecznictwa stwierdzić należy, iż skarżąca K. B., swój wniosek uzasadniła i wykazała okoliczności, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w sposób wyczerpujący oraz wskazujący, iż w istocie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w jakiejkolwiek wysokości. Naczelny Sąd Administracyjny nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż sytuacja majątkowa, rodzinna i osobista skarżącej, w szczególności uzyskiwany z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przychód oraz, jak zauważył to Sąd I instancji "posiadany niemały majątek nieruchomy" pozwala jej na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Umknęło, bowiem uwadze Sądu I instancji, mimo wskazania na tą okoliczności w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, iż posiadane przez skarżącą nieruchomości nie mogą być wykorzystane do celów związanych z poniesieniem kosztów sądowych, a to z uwagi na fakt, iż nieruchomości wskazane przez K. B., służące jej do prowadzenia działalności gospodarczej obciążone są hipoteką przymusową na rzecz organów celnego i skarbowego. Nie bez znaczenia w tym zakresie jest fakt zajęcia przez organy – Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. i Dyrektora Izby Celnej w O. posiadanych przez skarżącą rachunków bankowych, które jak wynika z zawiadomień wystawionych przez banki: Millennim, BZWBK, Bank Pocztowy, BPH i inne zobowiązane zostały na mocy art. 80 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2006 r., Nr 229, poz. 1954) do niedokonywania wypłat z rachunków bez zgody organu egzekucyjnego. Ponadto, na co wskazała skarżąca we wniosku, Izba Celna w O. powiadomiła 25 banków w Polsce o jej zadłużeniu, czym skutecznie zablokowano jej możliwość ubiegania się o kredyt. Oznacza to, iż skarżąca nie jest w stanie uzyskać z tego źródła pieniędzy celem uiszczenia kosztów sądowych jak również nie ma możliwości dysponowania środkami wpływającymi na jej konta. Skarżąca podała również, że kredyty, które obecnie spłaca zaciągnięte zostały przez nią przed sześciu laty w okresie przed wszczęciem przez organy kontroli. Te zaś z kredytów, które spłaca pokrywa w zakresie zaciągniętego kapitału i odsetek tak z przychodu jak i dochodu z prowadzonej działalności. Wobec tego niezrozumiałym jest wywód Sądu I instancji, co do bankowych procedur weryfikujących wnioskodawcę przed udzieleniem mu kredytu, jako okoliczności wskazującej na posiadanie przez skarżącą zdolności kredytowej i zdolności zarobkowych. Również stwierdzenie Sądu I instancji, że skarżąca nie przedstawiła jakichkolwiek innych dokumentów umożliwiających przyjęcie tezy przeciwnej jest niezasadne. Skarżąca przedkładając na wezwanie Sądu dokumenty stwierdzające zajęcia kont bankowych wykazała, iż jej zdolności kredytowe zostały znacznie ograniczone bądź zupełnie wyeliminowane. W odniesieniu do zdolności zarobkowych strony, oczywistym wydaje się, przy uwzględnieniu okoliczności prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, że zdolność taką skarżąca posiada. Kwestią odmienną jest natomiast ocena, czy możliwości zarobkowe K. B. są wystarczające do poniesienia kosztów postępowania sądowego w świetle generalnej zasady postępowania przed sądami administracyjnymi ponoszenia przez stronę kosztów wywołanej przez nią sprawy i konstytucyjnego prawa do obrony swoich prawa przed sądami. Również powołane poglądy orzecznictwa, w których stwierdzono, iż koszty jakie strona zobowiązana jest ponieść wstępując na drogę sądową w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą są elementem kosztów związanych z prowadzeniem tej działalności i stanowią ryzyko prowadzenia działalności, nie ma pełnego odniesienia w niniejszej sprawie. Jak bowiem wynika z oświadczeń skarżącej dochód osiągany przez nią w związku z prowadzoną działalnością jest niewielki, pozwalający na utrzymanie firmy, lecz nie wystarczający do jej rozwoju, ponadto skarżąca w związku z tą działalnością posiada obciążenia (kredyty) bankowe, zaś jak sama wskazała fakt dokonywania płatności za transakcje z nabywcami towarów za pośrednictwem banku, gdzie jej rachunki zajęte są przez organy podatkowe, w znacznym stopniu przyczynia się do zmniejszenia płynności finansowej i możliwości dysponowania środkami finansowymi. Zaznaczyć należy, iż pogląd odnośnie takiego dysponowania środkami, aby możliwym było pokrycie kosztów sądowych w sytuacji dochodzenia lub ochrony swoich praw przed sądem, w okolicznościach niniejszej sprawy także nie ma pełnego zastosowania, albowiem jakkolwiek strona wstępując na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością uiszczenia opłaty związanej z inicjacją procesu i w tym celu powinna odpowiednio dysponować środkami, aby mogła partycypować w konieczności ponoszenia kosztów sądowych, to sytuacja majątkowa (finansowa) skarżącej, szczegółowo przez nią zobrazowana, nie pozwala w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na takie ograniczenie przez nią wydatków z uzyskanych dochodów, aby nie pozostało to bez wpływu na jej sytuację majątkową, czy nastąpiło bez uszczerbku dla utrzymania skarżącej i jej rodziny. Także, wskazywana przez Sąd I instancji możliwość zgromadzenia niezbędnych środków finansowych z uzyskiwanego przychodu, nie jest okolicznością wpływającą na realną możliwość takiego dysponowania kwotami uzyskanymi przez skarżącą z prowadzonej działalności, aby mogła ona wygospodarować kwotę niezbędną do uiszczenia kosztów procesu. Na uwadze mieć należy, że kwoty przychodu z działalności służą do regulowania zobowiązań z nią związanych, w tym także zobowiązań publicznoprawnych innych niż dotyczące kosztów wszczętego postępowania sądowego. Z analizy dokumentów wynika, że prowadzona przez skarżącą działalność gospodarcza generuje przychody pozwalające jedynie na powadzenie tej działalności nie zaś na jej rozwijanie. Wyznacznikiem rentowności działalności jest natomiast dochód, a ten jak wykazała strona pozwala jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb skarżącej i jej rodziny. W odniesieniu do wydatków na codzienne utrzymanie, a rzutujących na możliwości strony do ponoszenia kosztów postępowania przed sądem, zauważyć należy, iż miesięczny dochód skarżącej oscyluje w granicach 2.400 złotych, a wydatki o charakterze niezbędnym, z wyłączeniem tych o charakterze okresowym jak koszty związane z dojazdem dzieci do szkoły, czy koszty leczenia, wyczerpują niemalże w całości miesięczny dochód skarżącej. Wyszczególnione koszty bieżącego, codziennego, utrzymania rodziny również są w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnione, w szczególności wobec faktu, iż skarżąca jest matką samotnie wychowującą dwoje niepracujących i uczących się dzieci, a ich wysokość wskazuje, iż skarżąca w istocie przy średnim dochodzie na członka rodziny, ponosi je w niezbędnej wysokości ograniczając niektóre z nich do minimum. W tym zakresie zauważyć należy, że Sąd I instancji nie wskazał na jakiej podstawie wyłączył z kategorii wydatków, te które odnoszą się do kosztów internatu córki skarżącej oraz kosztów ogrzewania. Skarżąca podaje natomiast, że są one wydatkami niezbędnymi dla utrzymania rodziny. Nierozstrzygnięcie tej kwestii, mimo, że wniosek był uprzednio rozpoznawany przez referendarza sądowego, a więc istniała możliwość ustalenia tej okoliczności przez wezwanie do złożenia odpowiednich oświadczeń i dokumentów, nie mógł skutkować przyjęciem założenia, jak uczynił to Sąd I instancji, o możliwości poczynienia przez skarżącą oszczędności w wysokości 810 zł na uiszczenie wpisu od skargi wnoszonej w miesiącu lipcu. Również nie bez wpływu na sytuację finansową skarżącej jest, iż spłaca ona kredyty w łącznej kwocie 1.200 miesięcznie, związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, a które to kredyty wobec specyfiki tej działalności i związanego z tym sposobu uzyskiwania dochodu, były niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania firmy. Stan majątkowy i rodzinny, wskazany we wniosku o przyznanie prawa pomocy, w piśmie z dnia 15 września 2012 r. i dokumentach do niego załączonych oraz zażaleniu, przemawia, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, za uznaniem, iż skarżąca K. B. obiektywnie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych i zasadnym jest zastosowanie wobec niej instytucji prawa pomocy, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Odnosząc się do zażalenia w zakresie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, iż na tym etapie postępowania jego udział nie jest konieczny. Za tym stanowiskiem przemawia w szczególności, iż skarżąca w sposób prawidłowy wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej, zatem zainicjowane zostało postępowanie sądowe, zaś w jego toku Sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 p.p.s.a., powinien udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznacza, iż nie zostanie naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącej w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, co nie wpływa na prawo strony do późniejszego ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie w przypadku zmiany okoliczności stanowiących podstawę obecnego wniosku. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 188 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w punkcie 1. W punkcie 2 sentencji postanowienia orzeczono w oparciu o art. 184 p.p.s.a w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.