II OZ 400/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 1679/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2012 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 1679/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie skargi na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] maja 2012 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF J. K., w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżący wskazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje się z kwoty odszkodowania, które wynosi 700,00 złotych, pozostaje bez pracy, nie posiada oszczędności, nie korzysta ze świadczeń socjalnych. Do majątku trwałego zaliczył - mieszkanie spółdzielcze, nieukończony pawilon usługowo - handlowy o pow. zabudowy 88,8 m2 oraz działkę o pow. 253 m2. Wnioskodawca podkreślił, że posiada zadłużenie w wysokości 57.300 zł z tytułu niespłaconych pożyczek zaciągniętych u osób fizycznych. Nadto dodał, że od listopada 2010 r. pozostaje w związku małżeńskim. Żona posiada osobisty majątek z pierwszego małżeństwa, ma niską emeryturę. W związku z niewystarczającymi danymi do rozpoznania złożonego wniosku zarządzeniem z dnia [...] grudnia 2012 r. na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., wezwano wnioskodawcę do nadesłania dodatkowych wyjaśnień w sprawie tj. do: nadesłania kopii dokumentów (rachunków, dowodów wpłat, poleceń przelewów) wskazujących wysokość, ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy, stałych miesięcznych wydatków związanych z eksploatacją domu/ mieszkania (np. opłat za energię elektryczną, opał, gaz, wodę), ze wskazaniem, czy opłata obejmuje rozliczenie miesięczne, czy też dwumiesięczne oraz kopii dokumentów wskazujących wysokość innych stałych miesięcznych wydatków w gospodarstwie domowym (np. ponoszonych na zakup żywności, środków chemicznych); ewentualnie - w razie braku możliwości udokumentowania wysokości wszystkich stałych, miesięcznych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym - do złożenia oświadczenia o wysokości nieudokumentowanych, stałych, miesięcznych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym wnioskodawcy w okresie ostatnich trzech miesięcy, ze wskazaniem źródeł tych wydatków oraz ich miesięcznej wysokości; - nadesłania aktualnego zaświadczenia z Urzędu Pracy o posiadaniu przez wnioskodawcę statusu bezrobotnego; - nadesłania kserokopii zeznania podatkowego za 2011 r. wnioskodawcy wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym; - podania danych dotyczących wysokości emerytury uzyskiwanej przez małżonkę - J. K., chyba, że posiadają umowną rozdzielność majątkową; - podania czy z żoną J. posiadają wspólne wydatki domowe, dokonują wspólnych zakupów; - podania, w przybliżeniu, w jakim wymiarze czasowym, w skali miesiąca, wnioskodawca przebywa wspólnie z żoną J. bądź w W., bądź w J.-L., a w jakim wymiarze czasowym przebywają osobno w swoich odrębnych mieszkaniach; - nadesłania dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego obecnie odszkodowania; - podania czy spłaca zadłużenie w wysokości 57.300 zł. jakie są miesięczne raty spłaty; - nadesłania wyciągu ze stanu konta bankowego za ostatnie 3 miesiące wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym; - wskazania, czy skarżący korzysta z finansowej pomocy rodziny, innych osób (jeżeli tak, jakiej wysokości jest to pomoc bądź świadczenia); - wskazanie gdzie skarżący zamieszkuje (dom/mieszkanie ze wskazaniem właściciela tej nieruchomości oraz jej powierzchni). Wnioskodawca, pomimo prawidłowego odebrania wezwania w dniu [...] grudnia 2012 r. pisma wzywającego do wykonania zarządzenia, nie udzielił na nie odpowiedzi. Postanowieniem z dnia [...] lutego 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił J. i K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W dniu [...] marca 2013 r., do Sądu wpłynął sprzeciw J. K. na w/w postanowienie, w którym skarżący podał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy przedstawił swoją sytuację materialną oraz fakt, iż jest osobą bezrobotną. Wskazał, że nie wykonał zarządzenia z dnia [...] grudnia 2012 r. z ważnych powodów rodzinnych tj. śmierci teściowej i załatwianiem formalności związanych z pochówkiem. Nadmienił, że nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych. W załączeniu przesłał kserokopię wyciągu z konta bankowego za okres od 1 listopada 2012 r. do 4 marca 2013 r. Sąd rozpoznając sprawę prawa pomocy przytoczył art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym - gdy wykaż, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Żądanie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Sąd podkreślił, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, stanowiącą odstępstwo od ogólnej zasady odpłatności postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Z treści powołanego wyżej przepisu wynika, że to na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu wnioskodawca nie wykazał dostatecznie, że znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd zaznaczył, że dane wykazane przez stronę w formularzu powinny być na tyle szczegółowe, wiarygodne, przekonywujące, aby umożliwiały dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji finansowej strony. Przepis art. 255 p.p.s.a daje sądowi (referendarzowi) możliwość wezwania strony do złożenia dodatkowych informacji bądź dokumentów w sytuacji, gdy jej oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, co miało miejsce w niniejszej sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2005r., sygn. akt II FZ 794/05). Zarządzeniem z dnia [...] grudnia 2012 r. wezwano wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy o stosowne oświadczenia. Z tego obowiązku wnioskodawca nie wywiązał się, nie nadesłał żadnych wyjaśnień, co uniemożliwiło pełną ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Skarżący w formularzu PPF podał jedynie ogólnikowe dane dotyczące jego sytuacji finansowej i posiadanego stanu majątkowego. Wnioskodawca uchylił się od wykazania i uzupełnienia informacji o swojej sytuacji materialnej i życiowej w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Wnioskodawca przede wszystkim nie wskazał, danych dotyczących wysokości emerytury uzyskiwanej przez małżonkę J. K. oraz nie podał czy z żoną posiadają wspólne wydatki domowe, dokonują wspólnych zakupów. Ponadto nie wskazał w jakim wymiarze czasowym w skali miesiąca wnioskodawca przebywa wspólnie z żoną, a w jakim wymiarze czasowym przebywają osobno w odrębnych mieszkaniach. Wnioskodawca nie nadesłał dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanego obecnie odszkodowania oraz nie wyjaśnił czy spłaca zadłużenie w wysokości 57.300 złotych, a jeśli tak jakie są miesięczne spłaty. Nie podał również jakie ponosi miesięczne stałe opłaty związane z eksploatacją domu/mieszkania oraz miesięcznych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym. Sąd podkreślił, iż treść żądanych od strony informacji miała na celu umożliwienie dokonania oceny rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wnioskodawca nie wykonał zarządzenia z dnia [...] grudnia 2012 r., również na etapie sprzeciwu, a podał jedynie powód niewykonania tego zarządzenia. W ocenie Sądu na podstawie informacji podanych w formularzu i sprzeciwie trudno było wywieść, że wnioskodawca kwalifikuje się do osób ubogich, a do takich ma być skierowane prawo pomocy. Nadto Sąd podkreślił, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy musi uprawdopodobnić, w sposób rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł J. K. Skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przez nieuznanie jego sytuacji materialnej. W oparciu o powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że instytucja zwolnienia od kosztów stanowi realizację jednej z podstawowych zasad państwa prawa, a mianowicie gwarancji prawa do sądu. Wyrażona jest ona przede wszystkim w art. 45 Konstytucji RP, ale także art. 6 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 roku o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Konwencja Europejska w art. 6 formuje prawo do sądu jako gwarancji poszanowania praw człowieka. Prawo to obejmuje dostępność do sądu, naruszenie tego prawa może polegać też na kosztowności wymiaru sprawiedliwości. Skarżący podkreślił, że obywatel Rzeczypospolitej Polskiej powinien mieć zaufanie do Sądu, a Sąd do obywatela co twierdzi w swojej sprawie. W niniejszej sprawie Sąd nie ma zaufania do skarżącego w zakresie jego możliwości finansowych. Skarżący zaznaczył, iż w obecnych warunkach nie ma możliwości poniesienia kosztów adwokata z wyboru, a działanie bez adwokata może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie J. K. prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącego - zarządzeniem z dnia [...] grudnia 2012 r. - do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożenie żądanych dokumentów umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - w świetle art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący nie przedłożył dokumentów wymienionych w powyższym zarządzeniu. Skoro skarżący nie ustosunkował się do otrzymanego wezwania, to tym samym uniemożliwił Sądowi dokonanie powyższej analizy. W niniejszej sprawie przez brak współpracy skarżącego w dokumentowaniu swojej sytuacji materialnej wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje, że strona powinna się liczyć się z tym, że Sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. J. K. nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które uprawdopodobniłyby okoliczności podnoszone przez skarżącego. W tym miejscu należy również wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu