II FZ 236/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Sędzia WSA (del.) Beata Cieloch po rozpoznaniu w dniu 31 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. B. i P. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 marca 2013 r., sygn. III SA/Wa 3113/11 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. B. i P. B. na postanowienie Ministra Finansów z dnia 31 sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie oddalenia skargi na czynności egzekucyjne postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 4 marca 2013 r., sygn. III SA/Wa 3113/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania M. B. i P.B. prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd I instancji wskazał, że Skarżący M.i P. B. zwrócili się o przyznanie pełnomocnika z urzędu, motywując to trudną sytuacją finansową. Wśród okoliczności uzasadniających złożony wniosek wymienili: brak znaczących dochodów, niemożność uruchomienia stacji kontroli pojazdów (której prowadzenia zakazano w 2010 r.), obsługę znacznych kwot kredytowych i leasingowych przy braku dochodów jakie przynosiła uprzednio wspomniana stacja. Ponadto wskazali, że z okresu prowadzenia stacji kontroli pojazdów pozostały do spłaty zobowiązania w wysokości 900.000 zł, które spłacane są z przychodów z tytułu dzierżawy części budynków - 5.000 zł. M. B. nie osiąga żadnych przychodów, zaś P. B. otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 1.600 zł brutto. Skarżący nie posiadają żadnych rachunków bankowych. Wobec Skarżących prowadzone są liczne postępowania egzekucyjne przez zajęcie rachunków bankowych, wierzytelności, ustanowienie hipoteki przymusowej oraz zastawów skarbowych. Skarżący przedłożyli ewidencję środków trwałych, informację o postępowaniach egzekucyjnych i zadłużeniu z tytułu kredytów, spis wydatków, rachunki obrazujące te wydatki, wydruk z księgi przychodów i rozchodów, zeznania podatkowe. Dalej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że w orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że udzielenie stronie prawa pomocy powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do Sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie należy więc do strony. Wynika to z treści art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako: p.p.s.a.) który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Także z użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże" wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym spoczywa na stronie. Następnie Sąd I instancji ocenił, że Skarżący nie wykazali – jak tego wymaga art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - iż nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim wątpliwości Sądu budziła kompletność oświadczeń Skarżących na temat faktycznych źródeł dochodów. Zadeklarowali oni bowiem, że utrzymują się z dzierżawy jednego obiektu, z której uzyskują 5.000 zł oraz z wynagrodzenia za pracę Skarżącego w wysokości 1.600 zł. Tymczasem wspomniana kwota przychodu z działalności gospodarczej nie znajduje odzwierciedlenia w nadesłanym wydruku z podatkowej księgi przychodów i rozchodów. Wynika z niego mianowicie, że obroty z tego tytułu sięgają od 9.985 zł do 78.577 zł miesięcznie, a zatem przychód ten znacznie przewyższa zadeklarowaną kwotę. Przykładowo w II półroczu ub. r. przychód wyniósł odpowiednio 66.560,36 zł, 59.990,79 zł, 15.709,48 zł, 14.336 zł, 9.985,40 zł i -33.454,44 zł. W sumie w 2012 r. Skarżący osiągnął przychód w wysokości 368.223,54 zł, zaś koszty jego uzyskania kształtowały się na poziomie 497.740,77 zł. Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że dzierżawa jednego obiektu i stosunek pracy nie są jedynymi źródłami dochodów Skarżących. Z nadesłanych materiałów wynika, że posiadają oni także nieruchomość rolną, nie wyjaśnili jednak czy czerpią z niej dochody. Poza tym z ewidencji środków trwałych wynika, że Skarżący posiadają również stacje paliw w miejscowości B. i K., co do których nie wiadomo, czy są przedmiotem dzierżawy. W swoich wyjaśnieniach Skarżący zaakcentowali bowiem jedynie fakt prowadzenia do lipca 2010 r. stacji kontroli pojazdów. Dalej Sąd stwierdził, że wątpliwości te potęguje zwłaszcza to, że w analogicznym postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, toczącym się w sprawie III SA/Po 812/12 ustalono, iż Skarżący czerpią dochody z trzech źródeł: stosunek pracy (1.500 zł brutto miesięcznie); działalność gospodarcza (ok. 36.500 zł miesięcznie) oraz gospodarstwo rolne (przychód ze sprzedaży płodów rolnych - 11.700 zł w 2009 r. oraz 19.000 zł w 2010 r., dopłaty do działalności rolniczej - ok. 7.000 zł rocznie). W rezultacie na mocy postanowienia z 25 października 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił Skarżącym zwolnienia od kosztów sądowych. Z rozstrzygnięciem tym zgodził się następnie Naczelny Sąd Administracyjny, który w postanowieniu z 3 stycznia 2013 r. (sygn. akt II FZ 987/12) stwierdził, że Skarżący nie zdołali skutecznie podważyć powyższej oceny. Za niekompletne i niepozwalające ocenić możliwości finansowych Sąd uznał także wyjaśnienia Skarżących w zakresie ponoszonych wydatków. Przedstawili oni bowiem jedynie spis wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, obejmujący takie pozycje jak: gaz, prąd, woda, kanalizacja, ogrzewanie mieszkania, telefon, ubezpieczenie na życie, ubezpieczenie mieszkania i pozostałe (łącznie 2.415 zł). W spisie tym zabrakło danych na temat spłacanych zobowiązań kredytowych i leasingowych. Skarżący ograniczyli się wyłącznie do wskazania, że zadłużenie to jest "znaczne" tudzież "wysokie" i że spłacają je z przychodów z dzierżawy części budynków. Jedynie z przywołanego postanowienia z 25 października 2012 r. w sprawie III SA/Po 812/12 można wywieść, że miesięczna suma rat kredytowych wynosi 7.561,67 zł. Obciążenia z tytułu leasingu stanowią natomiast 2.202 zł miesięcznie. W ocenie Sądu to wszystko sprawiło, że informacje przedstawione przez Skarżących są niewystarczające do wydania korzystnego dlań rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu I instancji odmowę uwzględnienia żądania Skarżących uzasadniało także to, że nawet te dane, które ujawnili wykluczają ich z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie prawa pomocy. Świadczy o tym chociażby wielkość przychodów uzyskiwanych z działalności gospodarczej. W 2012 r. Skarżący osiągnął przychód w wysokości 368.223,54 zł, zaś koszty jego uzyskania kształtowały się na poziomie 497.740,77 zł. Trudno zatem przyjąć, że Skarżący – przy tak wysokich przychodach - nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z prowadzonym przezeń sporem sądowym, w tym na opłacenie wynagrodzenia względem wybranego pełnomocnika. Dlatego w tej sytuacji w sprawie nie może mieć decydującego znaczenia fakt istniejących obciążeń kredytowych i leasingowych oraz wszczęcie postępowań egzekucyjnych Zażalenie na to postanowienie wnieśli M. B. i P. B. podnosząc, że ich faktyczna sytuacja majątkowa jest inna niż wskazana w postanowieniu Sądu I instancji. Zarzucili również, iż brak przyznania im prawa pomocy zamyka im drogę do sądu i skłania do dochodzenia ich praw na drodze pozasądowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje : Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a.. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy bowiem do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, który powinien wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji szczegółowo rozpatrzył wszystkie okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej Skarżących. W zażaleniu wprawdzie zakwestionowano te ustalenia, jednakże nie wskazano która z przyjętych przez Sąd okoliczności nie jest zgodna z prawdą, ani też jaka jest faktyczna sytuacja majątkowa Skarżących. Z tego względu zarzuty zażalenia nie mogły odnieść skutku. Należy zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, iż istnieją poważne wątpliwości, czy faktycznie - jak wskazano we wniosku - dzierżawa jednego obiektu i stosunek pracy są jedynymi źródłami dochodów Skarżących, skoro z podatkowej księgi przychodów i rozchodów wynika, że obroty z tytułu działalności gospodarczej sięgają od 9.985 zł do 78.577 zł miesięcznie. Ponadto Skarżący są właścicielami nieruchomości rolnej. Podkreślenia także wymaga, że sytuacja majątkowa Skarżących była już przedmiotem oceny pod kątem przyznania im prawa pomocy w powołanych przez Sąd I instancji postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. II FZ 987/12 i z dnia 5 marca 2013 r., sygn. II FZ 88/13. W obu tych postanowieniach Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenia na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu o odmowie przyznania M. B. i P. B. prawa pomocy. W drugiej z wymienionych spraw ustalono, że "w ramach zarejestrowanej działalności gospodarczej (średniomiesięczny przychód za osiem miesięcy 2012 r. wyniósł 39.455 zł) oraz gospodarstwa rolnego (przychód ze sprzedaży płodów rolnych za 2011 r. to 19.000 z areału 7,37 ha). Dopłaty do działalności rolniczej to ok. 7.000 rocznie. Natomiast koszty prowadzenia działalności rolniczej za 2012 r. to 12.630 zł. Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej za osiem miesięcy 2012 r. wyniosły 361.999,35 zł". Należy również zgodzić się ze stanowiskiem wyrażonym w zaskarżonym postanowieniu oraz powołanych wyżej postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż w okolicznościach niniejszej sprawy ujemny wynik finansowy z pozarolniczej działalności gospodarczej, istnienie zobowiązań kredytowych czy wszczęcie postępowań egzekucyjnych, nie wystarcza do stwierdzenia, że podatnicy nie mają możliwości zgromadzenia środków finansowych na uiszczenie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. Słusznie zatem Sąd I instancji, po rozpatrzeniu sytuacji rodzinnej i majątkowej Skarżących uznał, że obowiązek opłacenia wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru nie spowoduje zachwiania sytuacji materialnej i bytowej rodziny Skarżących w taki sposób, że nie będą oni mogli zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał zaskarżone postanowienie za zgodne z prawem i w związku z tym oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.