II SA/Sz 677/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Sędziowie Sędzia NSA Henryk Dolecki (spr.),, Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Protokolant Katarzyna Skrzetuska-Gajos, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 października 2012 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego oddala skargę Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w zw. z art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r. Nr 72, poz. 380), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...] odmawiającą przyznania J. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej ustawie. Uzasadniając swoje stanowisko organ podał, że J. K. złożył wniosek w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87 poz. 395 ze zm.). Decyzją z dnia [...] r. Kierownik orzekł o przyznaniu stronie przedmiotowego świadczenia, z tytułu deportacji do pracy przymusowej, za okres od [..] r. jednocześnie odmawiając przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie [...] Kierownik Urzędu wyjaśnił, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r.( K 49/07) został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Organ podkreślił, że złożenie wniosku z powołaniem się na ustawę z lutego 2011 r. zobowiązuje organ do ponownego dokonania oceny stanu faktycznego i dokonania subsumpcji do aktualnego brzmienia art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego za wnioskowany przez stronę okres podlegania represjom. Ponownie rozpoznając sprawę biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego Kierownik uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie organu dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest łączne wystąpienie następujących przesłanek: że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Organ podkreślił, że treść cytowanego przepisu wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Organ ustalił w oparciu o zgromadzone w aktach sprawy dokumenty, że ojciec strony zamieszkiwał przed [...] r. w miejscowości, co wynika z ankiety i karty osobowej B. K. złożonej w związku z ubieganiem się o wydanie pierwszego po wojnie dowodu osobistego. Zgodnie z oświadczeniem strony dnia [...]r. ojciec skarżącego został skierowany do pracy w niemieckim przedsiębiorstwie znajdującym się w [...] gdzie pracował do [...] r. powyższe potwierdza kopia książeczki pracy ([...]). Z kolei wnioskodawca urodził się dnia [...] r. w miejscowości[...], co potwierdza odpis skrócony aktu urodzenia oraz kopia niemieckich akt stanu cywilnego oraz wypis z księgi chrztów nr [...]. Ponadto organ ustalił, na podstawie znajdującej się w aktach, niemieckiej książeczki pracy, że ojciec strony pracował w miejscowości [...]) od [...]r. W [...] r. ojciec skarżącego został skierowany do pracy do[...]), gdzie zgodnie z zeznaniami strony pracował do wyzwolenia. W świetle powyższego Kierownik za pracę w warunkach deportacji w rozumieniu ustawy, uznał pracę w miejscowości Z., przyznając J. K. decyzją z dnia [...] r. uprawnienie do świadczenia pieniężnego. Zdaniem Kierownika Urzędu praca ojca wnioskodawcy w miejscowości N. oraz miejscowości R., miała charakter przymusowy, jednak w jego ocenie w tym okresie nie nastąpiła deportacja w rozumieniu przepisów ustawy. Organ podniósł, że fakt bardzo ciężkich warunków bytowych nie może stanowić wyłącznej przesłanki do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie deportacja przybrała formę, która pozwala uznać, iż zostały wypełnione przesłanki zawarte w ustawie o świadczeniu. Uznał, że sytuacja strony w trakcie działań wojennych wiązała się z określonymi uciążliwościami, których skutki odczuwa po dziś dzień. Jednakże sytuacja ta, w myśl obiektywnych kryteriów, była korzystniejsza w porównaniu do osób, które wywiezione zostały kilkaset czy kilka tysięcy kilometrów od domu i oderwane od znanego im otoczenia, które nie wiedziały gdzie znajduje się ich rodzina i czy kiedykolwiek w ogóle powrócą do kraju i bliskich. Organ nie kwestionuje trudnych warunków, w jakich musiała żyć strona. Organ powołując się na szereg wyroków sądów administracyjnych zaznaczył, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. W ocenie Kierownika praca wykonywana przez rodzinę K. miała znamiona pracy przymusowej, biorąc jednak pod uwagę kwestię odległości dzielącej miejscowość pobytu przed skierowaniem do pracy i miejscowość, w której wykonywano pracę trudno, zdaniem organu, w omawianym przypadku mówić o deportacji. Kierownik powołując się na pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazał, że człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Organ podkreślił, że ustawodawca nie każdą represję spowodowaną działaniem okupanta objął działaniem ustawy, wyraźnie definiując pojęcie represji, z którą łączy przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w art. 2. Ustawa przewiduje świadczenia tylko dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych od dotychczasowego środowiska w wyniku deportacji (wywiezienia) na okres co najmniej 6 miesięcy, była nieporównanie gorsza od sytuacji innych, przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne. Nie zgadzając się z powyższą decyzją J. K. złożył na nią skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wnosząc o jej uchylenie, jako krzywdzącej. Skarżący wskazał, że jego ojciec jako żołnierz uczestniczył w Kampanii Wrześniowej w 1939 roku, co skutkowało osadzeniem całej jego rodziny w areszcie w N. W [...] r. rodzice skarżącego zostali osadzeni w obozie pracy w N., gdzie urodził się skarżący. Następnie skarżący wskazał, że jego rodzina w [...] r. została przewieziona do Radzicza do hitlerowskiego obozu pracy. W [...] r. przewieziono rodzinę skarżącego do Z., a następnie osadzono w więzieniu, z kolei ojca zmuszono do pracy u rzemieślników niemieckich. Z chwilą zbliżania się frontu rodzina skarżącego została przewieziona do hitlerowskiego obozu pracy a jego rodzice pracowali przy budowie rowów przeciwczołgowych do wyzwolenia w [...]. J. K. podał, że warunki pobytu w więzieniach i obozach nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych. Zdaniem skarżącego, działania władz hitlerowskich miały charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji władz hitlerowskich. Wyjaśnił, że w więzieniach i obozach panował głód i znęcanie się psychiczne oraz fizyczne, w wyniku czego zachorował na [...]. Dodatkowo J. K. poinformował, że w kwestionariuszu z dnia [...] r. w punkcie 4 wyraźnie podał, że przebywał w obozach pracy, z chwilą jak otrzymał informację z dnia [...] r. z archiwum, że więzienie, w którym przebywał było pod nadzorem gestapo. Z uwagi na powyższe kilkakrotnie dokonał sprostowania w swoim zeznaniu z dnia [...] r. oraz protokole przesłuchania z dnia [...] Ponadto skarżący poinformował, że w R., w którym jego rodzina przebywała do [...] r. i wykonywała pracę na rzecz osadników niemieckich, zamieszkiwało 80 % osadników niemieckich. W ocenie skarżącego powołującego się na przepisy ustawy - deportacja całych grup etnicznych może mieć charakter "czystki etnicznej" mającej na celu ujednolicenie narodowościowe (lub wyznaniowe) danego terytorium, deportacja może nastąpić w tej samej miejscowości wbrew woli deportowanego, a w ustawie nie określono odległości dla deportacji, jak i miejsca pobytu i jego otoczenia - zatem zdaniem skarżącego w przypadku jego rodziny można mówić o deportacji do N. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ustosunkowując się do odpowiedzi organu w piśmie procesowym z dnia [...] r. skarżący nie zgodził się z podanymi tam informacjami, które zdaniem skarżącego, sugerują, że tylko jego ojciec został skierowany do pracy przymusowej w N., , zarzucił brak wskazania, że cała jego rodzina została osadzona w obozach pracy w tych miejscowościach. Poinformował ponadto, że odległość z N. do R. wynosi [...] kilometrów, a w piśmie podano, że chodzi o pobliską miejscowość. Poinformował, że zmiana ustawy z dnia 5 kwietnia 2011 r. nie określa na jaką odległość ma nastąpić wywiezienie, tylko określa, że okres pracy przymusowej winien wynosić powyżej 6 miesięcy. Na rozprawie w dniu 10 października 2012 r. J. K. złożył kolejne pismo procesowe z dnia [...] r., w którym powołując się na zmianę ustawy o świadczeniu pieniężnym z [...] r. wskazał, że w przypadku jego rodziny represja wraz z deportacją miała miejsce od [...] r. ponadto skarżący oświadczył do protokołu rozprawy, że organ w uzasadnieniu decyzji nie napisał prawdy, gdyż jego ojciec nie został skierowany z N. do R., lecz było tak, że cała rodzina została umieszczona w obozie pracy w N. Z N. cała rodzina wraz ze skarżącym została przewieziona do obozu pracy w R. czego dowodem jest wystawiona dla całej rodziny skarżącego karta żywnościowa, której kopia znajduje się w aktach administracyjnych następnie całą rodzinę przewieziono z R. do Z. i umieszczono w barakach pod nadzorem wojska. Jak się okazało było to więzienie i zdaniem skarżącego za ten czas przysługuje mu określone w ustawie świadczenie. Dodatkowo okazano skarżącemu k.[...] akt administracyjnych i na pytanie: czy jest to jego podpis J. K. oświadczył, że tak. Podał ponadto, że ma przyznane świadczenie za [...] miesięcy, a powinien mieć, zgodnie z ustawą, za [...] miesiące. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie naruszają przepisów w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r., nr 87, poz. 395) zwanej dalej "ustawą" brzmieniu nadanym ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r., Nr 72, poz. 380) w myśl którego represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia [...] r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny, a także Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych. W ocenie Sądu Kierownik Urzędu wskazując na powyższy przepis prawidłowo zwrócił uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (K 49/07) w którym stwierdzono, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia, były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do pracy przymusowej wykonywanej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania Trybunał wymienił m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Jak wynika z przedstawionego stanu faktycznego sprawy decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przyznał skarżącemu świadczenie pieniężne przewidziane w ustawie z tytułu deportacji do pracy przymusowej do Z. oraz K. w okresie [...] r. łącznie przez okres [...] miesięcy. W związku z uzyskaniem wiadomości o zmianie ustawy J. K. złożył do organu wniosek o przyznanie świadczenia za okres od [...] r. W ocenie Sądu, z wyjaśnień składanych przez stronę w toku postępowania sądowoadministracyjnego wynika, że skarżący wnosi o przyznanie świadczenia powołując się na zmianę ustawy, która dotyczyła art. 2 pkt 2, zatem należy uznać, że upatruje przyznanie świadczenia w sytuacji deportacji do pracy przymusowej w N. oraz R., w okoliczności gdy organ pozytywnie rozpatrzył jego wniosek w zakresie deportacji do Z. oraz K. Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy okoliczność wykonywania pracy przymusowej przez ojca skarżącego w N. nad N. oraz rodziców skarżącego w R. podczas okupacji należy zakwalifikować jako deportację do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy. W tym miejscu należy podkreślić, że organy administracji prawidłowo ustaliły i oceniły okoliczności sprawy niezbędne dla jej rozstrzygnięcia. Jak wynika bowiem z karty osobowej oraz ankiety złożonej celem otrzymania po wojnie dowodu osobistego– ojciec skarżącego B. K. zamieszkiwał przed [...] r. w N. nad N. Z kolei, jak wynika ze skróconego odpisu aktu urodzenia oraz potwierdzonej za zgodność kserokopii dowodu osobistego skarżący urodził się właśnie w tej miejscowości w dniu [...] r. Jak wynika z oświadczenia strony złożonego w piśmie procesowym z dnia [...] r. ojciec skarżącego dnia [...] r. został skierowany do pracy w miejscowości swojego zamieszkania, czyli N. przy melioracji i umacnianiu brzegów rzeki N., którą to pracę wykonywał do końca [...] r. Następnie ojciec wraz z całą rodziną, w tym skarżącym został skierowany do R., w której to miejscowości rodzice skarżącego wykonywali pracę przymusową w gospodarstwie rolnym na rzecz Niemca W. od [...] roku. Z kolei od [...] roku rodzice skarżącego wykonywali prace na rzecz innego okupanta w młynie oraz gospodarstwie rolnym. Prawdziwość swojego podpisu pod tym oświadczeniem potwierdził skarżący do protokołu rozprawy z dnia 10 października 2012 r. W świetle powyższych ustaleń należy stwierdzić, że skarżący jako dziecko do [...] roku przebywał wraz z rodzicami w miejscowości N. nad N., następnie został wysiedlony łącznie z rodziną do miejscowości R. oddalonej o ok. [...] kilometrów od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Jednocześnie należy zgodzić się z twierdzeniami organu, że praca wykonywana przez rodziców skarżącego nosi znamiona pracy przymusowej jednakże trzeba mieć na względzie, że do [...] roku była ona wykonywana w miejscowości pobytu rodziny, a po tej dacie w miejscowości oddalonej o kilkanaście kilometrów, zatem przyjmując za prawidłowe twierdzenia organu należy stwierdzić brak podstaw do uznania wykonywania jej w warunkach deportacji. Powyższe stanowi konsekwencję uwzględnienia stanowiska wyrażonego we wskazanym wyżej wyroku Trybunału zgodnie z którym za szczególnie dotkliwą formę pracy przymusowej uprawniającą do świadczenia w rozumieniu ustawy, nie można uważać pracy w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu, w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Zgodzić należy się z organem, że zgodnie z wolą ustawodawcy wyrażoną w art. 2 pkt 2 ustawy, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą, lecz przedmiotowe świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas okupacji przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z deportacją (wywiezieniem), izolacją od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Sąd nie kwestionując ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazł się skarżący, jako małoletnie dziecko podczas wojny oraz trudnej pracy wykonywanej przez jego rodziców na rzecz okupanta, tym niemniej uznał, że praca ta wykonywana była w otoczeniu rodziny, przez pewien czas w miejscowości zamieszkania, a następnie w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, zatem doznane trudy nie spełniają przesłanki represji warunkującej przyznanie świadczenia. Poza tym Sąd zauważa, że wnioskodawca składając wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia w niniejszym postępowaniu posłużył się kserokopiami dokumentów złożonymi w uprzednio toczącym się postępowaniu, które zostały zmienione w zakresie pobytu skarżącego w obozach pracy, których to danych brakowało w poprzednio złożonych dokumentach w tym kwestionariuszu dla osób deportowanych do pracy przymusowej, bowiem oryginał z dnia [...] r. nie zawiera takich danych, z kolei kserokopia została już rozszerzona o fakt pobytu w niemieckich obozach pracy. Zdaniem Sądu, zgodzić należy się z organem, że dokonane przez skarżącego zmiany trudno uznać za wiarygodne, a relacje dotyczące pobytu w obozach należy uznać za złożone dla potrzeb konkretnego postępowania administracyjnego. Wobec stwierdzenia braku podstaw do uwzględnienia skargi Sąd orzekł, stosownie do art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o oddaleniu skargi.