II FZ 376/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Tomasz Kolanowski, , , po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. P. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 22 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wr 1095/12 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. P. na niewykonanie przez Dyrektora Izby Skarbowej we W. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu sygn. akt I SA/Wr 1138/10 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych postanawia uchylić zaskarżone postanowienie 1. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił A. P. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i umorzył postępowanie w pozostałym zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 2. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że przedmiotowy wniosek, w którym Skarżąca zażądała zwolnienia od kosztów sądowych i adwokata, w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowy, bowiem żądanie w tym zakresie zostało uwzględnione postanowieniem referendarza sądowego z dnia 22 października 2012 r. Tym samym, postępowanie z wniosku w tym zakresie, podlegało umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.). Wobec powyższego, Sąd pierwszej instancji ocenił zasadność wniosku Skarżącej o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Sąd uznał, że żądanie Skarżącej nie mogło zostać uwzględnione, z uwagi na występowanie negatywnej przesłanki, o jakiej jest mowa w art. 246 § 3 p.p.s.a. Skarżąca udzieliła pełnomocnictwa radcy prawnemu, ustanowionemu z wyboru, celem reprezentowania jej w postępowaniu zażaleniowym. Sąd powołując się na wyżej wymieniony przepis, podkreślił, że pozostawanie przez Skarżącą w stosunku prawnym m.in. z adwokatem, o ile nie został on ustanowiony w ramach prawa pomocy, jest każdorazowo negatywną przesłanką przyznanie stronie innego, profesjonalnego pełnomocnika. Tym samym, pozostawanie przez Skarżącą w stosunku prawnym z radcą prawnym, jest okolicznością przemawiającą za nieuwzględnieniem jej wniosku i to bez względu na to, czy skarżąca posiada rzeczywiste środki finansowe na opłacenie wynikających z tego stosunku usług. 3. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżąca zarzuciła błędną wykładnię art. 246 § 3 p.p.s.a. polegającą na tym że, ustanowienie pełnomocnika do określonej czynności procesowej, niezwiązaną bezpośrednio ze skargą kasacyjną, uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia z urzędu adwokata lub rady prawnego celem sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i uwzględnienie wniosku dotyczącego przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego celem sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje – zgodnie z § 2 art. 245 p.p.s.a. - zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast zgodnie z art. 239 pkt 4 p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona, której przyznano zostało prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (prawo pomocy), w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa. Wskazać trzeba, że prawo pomocy przyznane w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych zostało przyznane Skarżącej postanowieniem referendarza sądowego z dnia 22 października 2012 r. (sygn. akt I SA/Wr 1095/12) w zakresie maksymalnym, jaki przewiduje uregulowanie wynikające z p.p.s.a. Podsumowując, w niniejszej sprawie Skarżąca korzysta z przyznanego jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zostały, zatem zachowane, przysługujące stronie skarżącej w jej sytuacji materialnej, gwarancje realizacji prawa do sądu. Istotny przy badaniu aktualnego wniosku o przyznanie prawa pomocy jest fakt, iż prawo pomocy we wnioskowanym zakresie (tj. zwolnienia od kosztów sądowych) zostało już stronie przyznane prawomocnym postanowieniem i uprawnienie do korzystania z niego w sprawie jest nadal aktualne. Rozpoznaniu podlega, zatem zażalenie Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. W odniesieniu do tej części wniosku, tj. ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z urzędu, na uwagę zasługuje przede wszystkim art. 262 p.p.s.a., w świetle, którego do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych mają odpowiednie zastosowanie przepisy o przyznaniu prawa pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego. Z regulacji prawnych dotyczących zastępstwa procesowego wykonywanego na zasadach prawa pomocy można wysnuć wniosek, że istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu adwokata jest nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona skarżąca - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy, jak i stan faktyczny sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie zbadano, czy wobec skarżącej zaistniała ustawowa przesłanka do przyznania jej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata, określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżąca wskazywała, że nie jest w stanie ponieść kosztów opłacenia usług profesjonalnego pełnomocnika. W tej sytuacji należało przeprowadzić postępowanie i zbadać występowanie przesłanek ustawowych uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Tymczasem Sąd pierwszej instancji ograniczył się do stwierdzenia, że żądanie skarżącej o ustanowienie adwokata nie mogło zostać uwzględnione, z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki, o jakiej mowa w art. 246 § 3 p.p.s.a. Sąd uznał bowiem, że skoro skarżąca udzieliła pełnomocnictwa radcy prawnemu I. O. ustanowionemu z wyboru, celem reprezentowania jej w postępowaniu zażaleniowym, to bez względu na to, czy posiada ona środki na opłacenie tego rodzaju usług, nie jest możliwe uwzględnienie jej wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ogólną tezę, zgodnie z którą wyłączona jest możliwość przyznania pełnomocnika z urzędu, w sytuacji, gdy strona udzieliła już pełnomocnictwa pełnomocnikowi ustanowionemu z wyboru. Należy jednak zauważyć, że jej zastosowanie uzależnione jest od konkretnego stanu faktycznego, który przesądza o jej przyjęciu w okolicznościach konkretnej sprawy. Należy zatem przypomnieć okoliczności stanu faktycznego sprawy. Wyrokiem z 19 grudnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę A. P. na niewykonanie przez Dyrektora Izby Skarbowej wyroku. Wraz ze skargą kasacyjną od wskazanego wyroku, skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 11 lutego 2013 r. skarga kasacyjna została odrzucona, z uwagi na sporządzenie jej przez nieuprawniony podmiot (osobiście przez skarżącą). Zażalenie strony skarżącej na wymienione postanowienie Sądu z dnia 11 lutego 2013 r. sporządził radca prawny I. O., który wedle złożonego do akt pełnomocnictwa procesowego umocowany jest do wniesienia tego środka odwoławczego oraz reprezentowania skarżącej przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w związku z przedmiotowym zażaleniem. Pełnomocnik został zatem ustanowiony w postępowaniu wpadkowym związanym z odrzuceniem skargi kasacyjnej, z uwagi na sporządzenie jej osobiście przez skarżącą, a nie przez profesjonalnego pełnomocnika. W takich okolicznościach faktycznych brak jest, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podstaw do odmowy przyznania prawa pomocy wyłącznie ze względu na fakt ustanowienia pełnomocnika umocowanego jedynie w zakresie zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi. Już tylko odmienna kolejność rozpoznania spraw przez Sąd pierwszej instancji: najpierw wniosku o przyznanie prawa pomocy, a następnie skargi kasacyjnej, spowodowałaby, że brak byłoby możliwości powołania się na okoliczność ustanowienia pełnomocnika przez skarżącą w innym postępowaniu. Poza tym pełnomocnik z wyboru ustanowiony został w innym postępowaniu, wywołanym błędem strony spowodowanym właśnie brakiem profesjonalnego pełnomocnika. Specyfika stanu faktycznego występującego w rozpoznawanej sprawie powoduje, że zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, powoływanie się na przesłankę wyłączającą możliwość ustanowienia pełnomocnika z urzędu z art. 246 § 3 p.p.s.a. jest nieuzasadnione. Konieczne będzie zatem rozpoznanie wniosku z uwzględnieniem występowania przesłanek do przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.