II OZ 229/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 13 lutego 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 89/12 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie w przedmiocie samowoli budowlanej postanawia: oddalić zażalenie. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie, postanowieniem z dnia 8 stycznia 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 89/12, odmówił zwolnienia A. Z. od kosztów sądowych. W uzasadnieniu stwierdził, że ocena zgromadzonego w innych postępowaniach materiału dowodowego, na który powołał się skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie pozwoliła na uznanie, że spełnia on przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. A. Z. wniósł sprzeciw od powyższego orzeczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 13 lutego 2013 r. odmówił przyznania A. Z. prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podał, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu. Wnioskodawca wykazał, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36 m², nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha oraz budynku mieszkalnego o pow. 111,54 m² w złym stanie technicznym ("do rozbiórki"). Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 463,32 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Ponadto wnioskodawca odesłał do oświadczeń i dokumentów źródłowych złożonych do innych, toczących się przed tut. Sądem spraw. Zarządzeniem z dnia 8 stycznia 2013 r. referendarz sądowy włączył do akt niniejszej sprawy kopie wezwania z dnia 8 października 2012 r. oraz pisma skarżącego z dnia 26 października 2012 r. wraz załącznikami. W piśmie tym skarżący wskazał, że nie posiada źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi, może natomiast przedstawić wydatki, ponoszone przez jego rodzinę, z którą jednak nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Zaznaczył, że osoby te nie mają żadnego prawnego obowiązku łożenia na skarżącego. Stwierdził, że przedłożył jedynie dowody potwierdzające wydatki uiszczane dobrowolnie przez członków rodziny na opłaty bieżące za podatki, energię i opłaty za mieszkanie, lecz nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, które również pokrywa jego rodzina. Skarżący podał ponadto, że budynek mieszkalny do rozbiórki nie jest wykorzystywany ze względu na stan techniczny, w mieszkaniu zamieszkuje, a co do nieruchomości rolnej to już wyjaśniał, że jest ona wykorzystywana jedynie "w celach prywatnych i upraw konsumpcyjnych" i nie wykorzystuje jej w celach zarobkowych. Wnioskodawca stwierdził, że nie ma prawnego obowiązku udostępnienia Sądowi treści aktów notarialnych dokumentujących nabycie nieruchomości. Do pisma załączył m.in. kopie dowodów wpłaty za podatki od nieruchomości i podatek rolny, opłat czynszowych, wyciągi z rachunku bankowego ze stanem konta i faktycznie dostępnych środkach oraz kopie aktów notarialnych o fragmentarycznej treści. Oceniając powyższe Sąd stwierdzi, że wnioskodawca uniemożliwił Sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Wywodząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, skarżący faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył - "prawnie nie może skarżącego zaliczyć w poczet swojego gospodarstwa domowego". Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Podkreślić natomiast należy, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Sąd wskazał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia lub zbycia. Zauważyć jednocześnie należy, że fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości, ich przeznaczenie, stan, sytuacja prawna, wartość, a także możliwość uzyskania z tych nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów postępowania. Następnie Sąd wskazał, że wnioskodawca jest właścicielem mieszkania i trzech działek o pow.: 403 m2, 500 m2 i 5.000 m2. Z treści przedłożonych kopii aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez wnioskodawcę usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Ponadto nie wskazał w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Wnioskodawca podał jedynie, że w mieszkaniu mieszka, budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest wykorzystywany "w jakimkolwiek kierunku", zaś "z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to (...) niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Zaznaczył, że nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Wyrażając stanowczy sprzeciw przeciwko sprzedaży należących do niego nieruchomości, wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży nieruchomości, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje. Sąd stwierdził, że w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca, posiadając wolny od obciążeń majątek w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa wnioskodawcy. Podkreślenia natomiast wymaga, że jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy. Skoro wnioskodawca nie przedstawił, również w sprzeciwie, informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób niebudzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez odmowę przyznania prawa pomocy konstytucyjnego praw do sądu Sąd wskazał, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Ponadto przesłanką przyznania prawa pomocy nie jest sam fakt prowadzenia wielu spraw przed sądem administracyjnym. Konkludując Sąd stwierdził, iż wnioskodawca nie wykazał, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zażaleniem A. Z. zaskarżył powyższe postanowienie, zarzucając Sądowi I instancji naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię oraz naruszenie licznych przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia - art. 255, art. 256 pkt 2, art. 252, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2, art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 183 § 1 pkt 5 p.p.s.a. i art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego działania Sądu I instancji polegające na zaniechaniu wezwania wnioskodawcy na mocy art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych dokumentów w tej konkretnej sprawie należy uznać za prawidłowe i uzasadnione jej stanem faktycznym. Mając bowiem na względzie oświadczenie skarżącego, zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym powołał się on na materiały zgromadzone w innych postępowaniach sądowych, Sąd, analizując jego sytuację materialną i rodzinną, oparł się nie tylko na informacjach zawartych w tym wniosku, ale również na informacjach przekazanych przez wnioskodawcę w piśmie z dnia 26 października 2012 r., złożonym w odpowiedzi na wezwanie w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 459/12. Uwzględniając powyższe dane Sąd I instancji zasadnie stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Należy bowiem w pełni podzielić ustalenia Sądu I instancji, iż skarżący faktycznie nie ujawnił źródła swojego utrzymania. Ponadto usunięcie przez skarżącego w przedłożonych kopiach aktów notarialnych danych o rodzajach posiadanych przez niego działkach, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości uniemożliwiło Sądowi określenie stanu posiadanego przez niego majątku. Powyższe okoliczności uniemożliwiły dokonanie przez Sąd oceny sytuacji finansowej skarżącego i w konsekwencji skutkowało odmową przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji