I SA/Wa 794/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie: WSA Dariusz Chaciński WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.) Protokolant referent Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2012 r. sprawy ze skarg W. T. i M. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP oddala skargi. Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa po rozpatrzeniu odwołania M. P. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2011 r., nr [...] odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Minister Skarbu Państwa przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy: Wnioskiem z dnia 12 grudnia 1990 r. M. P. zwrócił się do Urzędu Rejonowego w G. o rekompensatę za mienie nieruchome pozostawione we wsi [...] na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej przez jego rodziców – H. i A. P. Pismem z dnia 14 grudnia 1990 r. analogiczny wniosek do Urzędu Rejonowego w M. skierowała W. T. Pismem z dnia 6 grudnia 2006 r. skierowanym do Wojewody [...] wniosek o rekompensatę w przedmiotowej sprawie złożyła także A.B. Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. Wojewoda [...] odmówił M. P., W. T. i A. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie nieruchome pozostawione przez A. P. w miejscowości [...] poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Wojewoda [...] wyjaśnił, że w trakcie prowadzonego postępowania wnioskodawcy przedłożyli postanowienia Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] marca 1991 r., sygn. akt [...] i z [...] kwietnia 2001 r., sygn. akt [...], świadczące o ich następstwie prawnym po H. i A. P. oraz Karty Ewidencyjne Repatrianta nr [...] i [...] z dnia [...] czerwca 1958 r., z których wynika, że H. i A. P. repatriowali się do Polski w 1958 r. Ponadto w aktach znajduje się tłumaczenie przysięgłe zaświadczenia Archiwum Państwowego [...] z dnia [...] kwietnia 2006 r., z którego wynika, że A. P. w latach 1946-1951 był właścicielem domu mieszkalnego, zabudowań gospodarczych i działki ziemi o powierzchni [...] ha w miejscowości [...], natomiast od 1952 do 1958 r. pozostał właścicielem jedynie [...] ha ziemi, a w dniu 10 maja 1958 r. sprzedał w związku z powrotem do Polski swój dom. Z treści protokołu z przesłuchania M.P. z dnia [...] września 2011 r. wynika, że jego rodzice nie wyjechali do Polski w trakcie repatriacji bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej, ponieważ w tym czasie wybudowali dom i budynki gospodarcze i że w 1950 r. należąca do nich ziemia została skolektywizowana, a władze radzieckie pozostawiły im tylko przydomową działkę oraz dom, który został sprzedany przed odjazdem do Polski w 1958 r. Mając na uwadze powyższe dowody, organ pierwszej instancji przyjął, że właścicielem nieruchomości w miejscowości [...] był A. P., przy czym został on pozbawiony tego prawa na skutek kolektywizacji w roku 1950, a zatem nie był właścicielem mienia zabużańskiego w momencie repatriacji w 1958 r. Wojewoda zauważył także, że w trakcie prowadzonego postępowania strony nie wykazały, aby A. P. został zmuszony do opuszczenia byłego terytorium RP na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., a co za tym idzie, nie została spełniona przesłanka z art. 1 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty. Pismem z dnia 25 listopada 2011 r. M. P. złożył odwołanie od ww. decyzji Wojewody [...] wskazując, że pomimo iż większa część majątku A. P. została skolektywizowana w 1950 r., to w latach 1950-1958 dysponował on prawem własności gruntu o powierzchni [...] arów oraz domem mieszkalnym wzniesionym na tym gruncie, które nie zostały przejęte przez kołchoz. M. P. podkreślił także, że jego rodzina nie powróciła do kraju w czasie pierwszej repatriacji w latach 1945-1947, gdyż jego rodzice mieli nadzieję, że ziemie polskie włączone po zakończeniu II wojny światowej w skład ZSRR powrócą do Polski. Pismem z dnia 20 listopada 2011 r. odwołanie od decyzji Wojewody [...] wystosowała także W. T. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Minister Skarbu państwa decyzją z dnia [...]lutego 2012 r., nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy i powołując się na przepis art. 1 i art. 2 ustawy z dnia ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wskazał, że w przypadku osób, które powróciły do Polski w innym trybie niż na podstawie układów republikańskich wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-4 i polsko-radzieckiej umowy z dnia 15 lutego 1951 r., konieczne jest wykazanie przez stronę postępowania, że opuszczenie przez właściciela mienia zabużańskiego ziem polskich włączonych po zakończeniu wojny w skład ZSRR, nastąpiło na skutek innych okoliczności związanych z wojną i pod przymusem ze strony władz radzieckich. Organ podkreślił przy tym, że konkretna przyczyna skutkująca przymusowym opuszczeniem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości, powinna powstać jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących. Minister Skarbu Państwa wskazał poza tym, że prowadzone postępowanie nie wykazało natomiast, że właściciel mienia zabużańskiego był zmuszany przez władze radzieckie, w związku z II wojną światową, do opuszczenia byłego terytorium państwa polskiego. Przytoczony przez wnoszącego odwołanie powód repatriacji A. P., tj. nadzieja na powrót Kresów Wschodnich do Polski, nie może być uznany za przesłankę spełniającą dyspozycję art. 1 ust. 2 ustawy z 2005 r. Skargi na opisaną decyzję Ministra Skarbu Państwa wnieśli W. T. i M.P. Skarżąca W. T. wskazała , że jej zmarli rodzice spełnili wszystkie kryteria wymagane ustawą do otrzymania rekompensaty. Opisała trudną sytuację całej rodziny zarówno przed jak i po powrocie do ojczyzny. Podkreśliła , że decyzja jest dla niej krzywdząca. M. P. zarzucił w skardze naruszenie : - art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie tj. poprzez przyjęcie, iż rodzina skarżącego opuściła byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wskutek innych okoliczności niezwiązanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., - art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418) poprzez błędne przyjęcie w świetle ustalonego stanu faktycznego, że ojciec skarżącego nie był właścicielem mienia zabużańskiego pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Powołując się na powyższe naruszenia wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. W uzasadnieniu wskazał, że bezpośrednim skutkiem wojny rozpoczętej w 1939 r. było, poza włączeniem tego obszaru do ZSRR, wprowadzenie ustroju, który charakteryzował się m. in. wyzyskiem ekonomicznym ludności, prześladowaniami na de rasowym, religijnym, politycznym czy społecznym. Faktem powszechnie znanym jest sposób, w jaki byli traktowani obywatele polscy, którzy po zakończeniu wojny w 1945 r. zamieszkiwali obszary włączone w skład Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Z uwagi na sytuację społeczną oraz polityczną rodzina A. P. była permanentnie prześladowana m. in. poprzez zmuszanie nieletnich do pracy fizycznej ponad siły - skarżący jako niespełna czternastoletnie dziecko był zmuszony do pracy w kołchozie "X". A. P. nie mógł być zatrudniony w urzędach z uwagi na obywatelstwo polskie, a zabranie mu ziemi skazywało go na niemożność zaspokojenia choćby podstawowych potrzeb rodziny. Sam skarżący był również prześladowany, albowiem po rozpoczęciu pracy w kołchozie zrobił uprawnienia kierowcy, a pracy jako kierowca nie mógł podjąć gdyż był Polakiem. Natomiast przy opuszczaniu rodzinnej miejscowości nikt nie mógł zabrać żadnych dokumentów. A. P. oraz samemu skarżącemu proponowano zrzeczenie się obywatelstwa, co miało prowadzić do ustania represji, albo też – do wyjazdu. Z uwagi na niezrzeczenie się obywatelstwa, w obawie o swoje życie, A. P. musiał wraz z rodziną wyjechać. Represje trwały do momentu opuszczenia przez rodzinę P. wsi X. W świetle krajowych jak i międzynarodowych dokumentów prawnych dotyczących praw człowieka, które w znakomitej większości zostały sporządzone właśnie z uwagi na okrucieństwa, które miały miejsce w trakcie II wojny światowej bądź były jej bezpośrednim skutkiem, takie zachowania władz radzieckich noszą niewątpliwie znamiona represji. Wieloletnie prześladowania ludności polskiej po zakończeniu działań wojennych na terytorium ZSRR są bezpośrednio związane z wojną rozpoczętą w 1939 r., a ściślej będącą wynikiem wojny zmianą granic Polski Na marginesie należy wskazać na uciążliwe i permanentne poczucie strachu oraz terroru psychicznego jakiego doświadczali obywatele polscy zamieszkujący po II wojnie światowej terytorium włączone do ZSRR. Oceniając przyczyny opuszczenia byłych ziem Rzeczypospolitej przez obywateli polskich należy mieć na uwadze również te okoliczności, które nie dają się w obiektywny sposób udokumentować, a które stanowią jeden z wielu powodów opuszczenia terytorium ZSRR. Wyjeżdżając w 1958 r. z terenów włączonych w wyniku II wojny światowej do ZSRR A.P. sprzedał dom. Jednakże pamiętać należy, iż w tamtym czasie do ojca skarżącego należała również działka o powierzchni [...] ha, której nie obejmowała transakcja. Zatem w momencie wyjazdu A. P. pozostawił na byłych ziemiach Rzeczypospolitej nieruchomość. Również do przeanalizowania pozostają okoliczności dotyczące sprzedaży domu, a to czy sprzedaży dokonano w warunkach przymusu wywieranego na A. P., czy uzyskana kwota zapłaty była adekwatna do wartości domu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że kontrola sądowo – administracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżoną decyzję nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania decyzji, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Sąd w trybie art.111 par.1 p.p.s.a. połączył sprawy zawierające skargi obydwojga skarżących do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, że skargi nie zasługują na uwzględnienie. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2011 r. odmawiającą potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...]. Zaskarżona decyzja odmawiająca potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej została wydana w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W art. 1 ww. ustawy określone zostały przez ustawodawcę zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie czterech umów wymienionych w ust. 1. W ustępie 1a wskazano, że prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską z Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Stosownie zaś do treści ust. 2 cytowanego artykułu, przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Artykuł 2 ustawy przesądza , że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: - był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, - zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, - opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1, - posiada obywatelstwo polskie. Z treści akt niniejszej sprawy bezspornie wynika, że poprzednicy prawni skarżących , H. i A. P., opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w czerwcu 1958 r. Fakt ten potwierdzają Karty Ewidencyjne Repatrianta o numerach [...] i [...]. Przyczyną ich decyzji była utrata ziemi w wyniku dokonanej przez władze radzieckie kolektywizacji oraz permanentna dyskryminacja wszystkich członków rodziny , we wszelkich dziecinach życia , na tle ich przynależności narodowej . Powyższe oznacza, że rodzina P. nie opuściła nieruchomości położonej w miejscowości [...] w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i nie była zmuszona do jej opuszczenia bezpośrednio na skutek wybuchu wojny . Przymus opuszczenia nieruchomości nie wynikał bezpośrednio z podjętych działań wojennych, lecz był pośrednim następstwem powojennych decyzji władz rosyjskich związanych z kolektywizacją , a także prześladowaniami i dyskryminacją Polaków, którzy pozostali w swoich dotychczasowych miejscach zamieszkania . Przymus ten nie miał jednak , zdaniem sądu, cech "adekwatności" w stosunku do okoliczności wybuchu II wojny światowej. Oznacza to, że ustawowa przesłanka opuszczenia nieruchomości w związku z wojną nie została spełniona. Tymczasem regulacja ustawowa wskazuje na wymóg łącznego spełnienia przesłanek określonych w art. 1 i art. 2 ww. aktu. Zaznaczyć także wypada, że z akt sprawy jednoznacznie wynika , że H. i A. P. , poprzednicy prawni skarżących pozostali po zakończeniu II wojny światowej we wsi [...] z tej przyczyny , że mieli tam wówczas nowo wybudowany dom i zabudowania gospodarcze oraz nie tracili nadziei na powrót dawnych, przedwojennych granic. Okoliczność ta powinna być analizowana w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04. Wskazano w nim, że rekompensata za pozostawienie mienia w związku z działaniami wojennymi poza obecnym terytorium Rzeczpospolitej nie ma charakteru czysto odszkodowawczego. Przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli Rzeczypospolitej Polskiej (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy -decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Miała ona zatem zrekompensować niedogodności związane z koniecznością szybkiego opuszczenia domu spowodowaną działaniami wojennymi, ułatwić ponowny start życiowy w nowym miejscu i okolicznościach oraz w pewien sposób "wynagrodzić" przywiązanie do państwa Polskiego, silniejsze od potrzeby zachowania własnego majątku. W przypadku małżonków P. żadna z tych funkcji rekompensaty nie miałaby zastosowania, gdyż nie opuścili oni swojego majątku w związku z działaniami wojennymi, ani z przyczyn z nimi związanych przedkładając swoją przynależność narodową ponad wartości majątkowe, które podlegały utracie w przypadku przyjazdu na obecne terytorium RP. Aczkolwiek w sensie faktycznym nie zmienia to dramatu rodziny ani doznanego uszczerbku finansowego , to jednak z uwagi na ratio legis obowiązującej regulacji prawnej pozostaje istotnym dla rozstrzygnięcia w sprawie. Także kolejny ustawowy warunek przyznania rekompensaty, określony w art. 2 ustawy, nie został spełniony - bowiem nieruchomość rolna rodziny P. została przejęta w ramach nacjonalizacji przez ówczesne władze a dom sprzedany przed przyjazdem do Polski. Powyższe przesądza, że opuszczając w 1958 r. byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej małżonkowie P. nie byli już właścicielami nieruchomości. Nie mógł zostać uwzględniony przez Sąd zarzut skargi, iż sprzedaż nieruchomości nie miała charakteru transakcji rynkowej z uwagi na przymusową sytuację w jakiej była dokonywana , podobnie jak twierdzenie , że sprzedaż domu odbyła się w oderwaniu od gruntu na , którym był on posadowiony. Twierdzenie to sprzeciwia się bowiem zasadzie suprficies solo cedit. Sąd orzekający w sprawie niniejszej podziela w tym zakresie stanowisko zawarte w uzasadnieniu cytowanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego, gdzie Trybunał podkreślił, że naturalnym warunkiem dla powstania uprawnień zabużańskich było przysługiwanie zabużanom praw własności lub innych praw majątkowych (zwłaszcza rzeczowych) w odniesieniu do mienia pozostawianego poza powojennymi granicami Polski. Istnienie tego wymogu mieści się bowiem immanentnie w pojęciu "pozostawienia mienia" (z przysługującym wobec niego prawem własności lub innymi prawami majątkowymi). W tym kontekście podkreślono, że trudno uznać składniki mienia objęte nacjonalizacją lub komunalizacją przed momentem repatriacji za "nieruchomości pozostawione" w rozumieniu art. 1 ustawy o zaliczaniu. Zachowuje tu swe znaczenie wspomniane już ratio legis unormowań kompensacyjnych, a zwłaszcza - ich "pomocowy" (a nie: cywilistycznie stricte odszkodowawczy) charakter. Konkludując, Trybunał Konstytucyjny uznał, że w przypadku nacjonalizacji mienia przez władze radzieckie - przed momentem jego pozostawienia - nie można mówić o jego pozostawieniu. W stosunku do tego mienia właściciele utracili bowiem prawo własności. Reasumując, Sąd podzielił stanowisko organów orzekających w sprawie, że wykazane w sprawie okoliczności faktyczne, tj: brak bezpośredniego i adekwatnego przymusu opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., brak własności nieruchomości w momencie opuszczenia tego terytorium w 1958 r., a następnie jego opuszczenie z innych przyczyn niż w wyniku wojny rozpoczętej w 1939 r. - uzasadniają odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez poprzedników prawnych skarżących nieruchomości w miejscowości [...]. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone rzetelnie i wnikliwie zarówno przez Wojewodę, jak i Ministra Skarbu Państwa, co znalazło wyraz w uzasadnieniach decyzji, zgodnie z art. 107 § 3 kpa. W toku postępowania nie naruszono przepisów prawa materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi , orzekł jak w sentencji wyroku