II GZ 32/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 10 grudnia 2012 r., sygn. akt I SA/Gl 1048/12 w zakresie umorzenia postępowania z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] czerwca 2012 r. Nr [...] w przedmiocie egzekucji należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. umorzył postępowanie z wniosku A. M. (dalej skarżąca) o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] czerwca 2012 r. w przedmiocie egzekucji należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy: Pismem z [...] września 2012 r. A. M. zwróciła się o przyznanie bezpłatnej pomocy prawnej w celu zapewnienia prawa do skutecznej obrony oraz reprezentowania jej interesów na rozprawie. Oświadczyła przy tym, że nie jest w stanie opłacić kosztów zastępstwa adwokackiego. Po wezwaniu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu, skarżąca złożyła druk PPF, w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Uzasadniając wniosek powtórzyła, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i wskazała, że ze względu na swój wiek i stan zdrowia, miała trudności ze zrozumieniem rozstrzygnięć organów administracji publicznej oraz z samodzielnym redagowaniem pism procesowych. Podkreśliła, że przydzielenie pomocy prawnej pozwoli jej na skuteczną obronę jej interesów. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca sama prowadzi gospodarstwo domowe, którego dochód stanowi kwota 1.529,98 zł. Podniosła, że z tej kwoty ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem, tj. opłaty za media, w tym: energia elektryczna, woda i telefon, gaz do kuchenki oraz węgiel do ogrzewania jej pokoju. Pismem z 10 października 2012 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) wykazanie tytułu prawnego do zajmowanego lokalu położonego w B. przy ul. K. [...] oraz nadesłanie zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wskazującego na wszystkie osoby zameldowane pod tym adresem; w tych ramach należało nadto złożyć oświadczenie o wzajemnych relacjach osób zamieszkałych w ww. lokalu; 2) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; potwierdzenia wpłat z tytułu czynszu, ubezpieczenia itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; w tych ramach należało nadto wskazać kto partycypuje w ponoszeniu rzeczonych opłat; 3) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów; dochody z tytułu świadczeń emerytalnych można wykazać za pomocą kopii stosownych decyzji ZUS bądź "odcinków" potwierdzających odbiór tego świadczenia; 4) przedłożenie kopii zeznań podatkowych za lata 2010-2011; 5) złożenie oświadczenia wskazującego na to, czy skarżąca korzysta obecnie ze wsparcia pomocy społecznej albo innych instytucji o charakterze charytatywnym. W przypadku odpowiedzi twierdzącej należało nadesłać zaświadczenia potwierdzające tę okoliczność. Jednocześnie pouczono skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w terminie i zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.). Pouczono ją również, że na mocy art. 239 pkt 1 lit. e tej ustawy jest zwolniona od kosztów sądowych z mocy ustawy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, skarżąca w piśmie z 30 października 2012 r. oświadczyła, że w treści formularza PPF nie zawarto wymogu przedłożenia dokumentów potwierdzających stan majątkowy, dochody i wydatki wnioskodawczyni. Jej zdaniem nie ma ona obowiązku przekazywania informacji o innych osobach zameldowanych pod tym samym adresem oraz o ich wzajemnych relacjach, jeśli nie pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, nie dostarczają jej pomocy materialnej oraz nie są stronami w rozpatrywanej sprawie. Podniosła, że formularz został wypełniony zgodnie ze stanem faktycznym. Zaakcentowała nadto, że sąd administracyjny winien jej przyznać prawo pomocy, tak jak to uczynił Sąd Apelacyjny w K., działając wyłącznie na podstawie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Do pisma skarżąca dołączyła potwierdzenie wypłaty świadczenia emerytalnego w kwocie 1.529,98 zł (dotyczy okresu od [...] sierpnia 2012 r. do [...] września 2012 r.). W wyniku rozpoznania sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. umorzył postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Uzasadniając postanowienie, WSA w pierwszej kolejności wskazał, że skoro skarga w sprawie została złożona na postanowienie wydane w toku postępowania administracyjnego z zakresu ubezpieczeń społecznych, a stosownie art. 239 pkt 1 lit. e p.p.s.a. strona, która wnosi skargę na działanie lub bezczynność organu z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, to wniosek o takie zwolnienie jest bezprzedmiotowy i jako taki podlega umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Przechodząc do rozpoznania pozostałej części wniosku, Sąd przypomniał zasady przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie pełnomocnika, podkreślając w szczególności obowiązek współdziałania strony z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożności uwzględnienia wniosku. Sąd I instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącej i jej możliwości płatniczych. Po wezwaniu skarżącej przez referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów, nie wykonała skierowanego do niej żądania, a w konsekwencji nie przesłała wskazanych dokumentów, od których zależało rozstrzygnięcie wniosku. Sąd podkreślił, że nie sposób było określić, czy i w jakiej kwocie skarżąca była zobowiązana do ponoszenia kosztów utrzymania lokalu, który zajmuje ani jednoznaczne oznaczenie gospodarstwa domowego skarżącej oraz osób, które w nim pozostają. Odnosząc się do twierdzenia skarżącej, że nie ma ona obowiązku przekazywania informacji o innych osobach zameldowanych pod tym samym adresem, WSA wskazał, iż sądy administracyjne są uprawnione, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. W ocenie Sądu niewykonanie obowiązku przesłania dokumentów wskazanych w wezwaniu zostało potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Następnie Sąd podkreślił, że przyznanie prawa pomocy stronie jest uzależnione wyłącznie od spełnienia przesłanki wymienionej w art. 246 p.p.s.a., więc nie ma wpływu na rozstrzygnięcie argumentacja skarżącej o trudnościach ze zrozumieniem treści rozstrzygnięć organów administracji publicznej ani że przed sądem powszechnym przyznano stronie prawo pomocy. Postanowienie to zostało zaskarżone przez skarżącą. Wskazała, że z powodu nieznajomości przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i orzecznictwa NSA, powoływanego przez WSA w G., nie może ustosunkować się w sposób merytoryczny do przesłanek uzasadniających odmowę przyznania prawa pomocy, o którą występowała dwukrotnie: wnioskiem z dnia [...] września 2012 r. oraz wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu. Podkreśliła, że jest osobą samotną, przewlekle chorą prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i utrzymuje się z emerytury (miesięczny dochód wynosi ok. 900 zł). Nie posiada tytułu własności do zajmowanego lokalu (1 pokój z wnęką kuchenną), nie opłaca czynszu ani podatku od nieruchomości. W ocenie skarżącej nie ma ona obowiązku przekazywania informacji o osobach zameldowanych pod tym samym adresem, ponieważ nie są one stronami w rozpatrywanej sprawie, bo naruszałoby to ich dane osobowe. Ponadto, zdaniem skarżącej żądanie złożenia dokumentów źródłowych wymienionych w wezwaniu jest bezzasadne, a ich zgromadzenie i przedłożenie w terminie 7 dni niewykonalne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd (bądź referendarz sądowy) na mocy art. 255 p.p.s.a. może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. Nieprzesłanie takich dokumentów powoduje niemożność dokonania oceny możliwości płatniczych skarżącej. Przechodząc do rozpoznania sprawy należy w pierwszej kolejności uznać, że Sąd I instancji prawidłowo umorzył postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ponieważ, stosownie do art. 239 pkt 1 lit. e p.p.s.a., strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Skoro więc w rozpoznawanej sprawie przedmiot skargi dotyczył sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, to skarżąca z mocy samego prawa jest zwolniona od ponoszenia kosztów sądowych. Następnie, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że podziela stanowisko Sądu I instancji, że nie można ocenić sytuacji finansowej skarżącej, która jest jedyną przesłanką przyznania prawa pomocy, jeżeli po wezwaniu nie przedstawi ona żądanych dokumentów. W tym zakresie oświadczenia skarżącej, niepoparte dokumentami źródłowymi nie mogą wywołać zamierzonego przez nią skutku w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Ponadto Sąd uznał za niezasadny zarzut zażalenia, że opisanie sytuacji życiowej jest wystarczające do udzielenia A. M. prawa pomocy. Wszelkie oświadczenia i informacje skarżącej pozostają dla Sądu zbyt lakoniczne i jako takie mogą świadczyć o braku chęci rzetelnego udziału skarżącej w wyjaśnieniu i dokonaniu oceny jej sytuacji materialnej. Skoro zaś wnioskodawczyni nie wykazała należycie, że nie jest w stanie ponieść związanych z postępowaniem kosztów, to uzasadniona była odmowa przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niezasadne są w tym zakresie twierdzenia skarżącej, że nie ma ona obowiązku przekazywania informacji o osobach zameldowanych pod tym samym adresem oraz przesłania dodatkowych informacji. Skoro referendarz sądowy wezwał skarżącą do przedstawienia wyżej wskazanych informacji obrazujących jej stan majątkowy, to informacje te były niezbędne do oceny spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, a tym samym niedoręczenie takich dokumentów spowodowało odmowę przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do zarzutu, że WSA nie rozpoznał pierwszego wniosku skarżącej z dnia [...] września 2012 r., należy wyjaśnić, że uzupełnienie braku formalnego tego pisma, tj. złożenie wniosku na urzędowym formularzu, spowodowało "skonsumowanie" go przez prawidłowo sporządzony i złożony wniosek, a więc wniosek ten został rozpoznany (jako uzupełniony) postanowieniem referendarza sądowego z 7 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/Gl 1048/12. Jedynie na marginesie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (pkt 2 zaskarżonego postanowienia) nie stoi na przeszkodzie złożeniu przez skarżącą kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy w przepisanej formie, ponieważ stosownie do przepisu art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy. Aby wniosek taki mógł wywołać zamierzony przez skarżącą skutek, tj. przyznanie pełnomocnika z urzędu, musi zostać sporządzony w przepisanej formie (na formularzu PPF), oraz należy do niego dołączyć dokumenty odpowiednio obrazujące sytuację majątkową skarżącej. Oznacza to, że skarżąca powinna dołączyć takie dokumenty jak na przykład zaświadczenia o dochodach, kopie zeznań podatkowych za lata ubiegłe, oświadczenie o korzystaniu ze wsparcia opieki społecznej, wykazanie rachunków, kosztów utrzymania, kosztów lekarstw. Dopiero rzetelne wykazanie dochodów i kosztów utrzymania może spowodować pozytywne rozpoznanie wniosku skarżącej. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.