II FSK 1376/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Jerzy Rypina, Sędzia NSA Stefan Babiarz, Sędzia WSA (del.) Bogusław Woźniak (sprawozdawca), Protokolant Ewelina Wołosiak, po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2015 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A.L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 listopada 2012 r. sygn. akt III SA/Wa 339/12 w sprawie ze skargi A.L. na postanowienie Ministra Finansów z dnia 28 października 2011 r. nr ... w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie skargi na czynność egzekucyjną 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od A.L. na rzecz Ministra Finansów kwotę 180 (słownie: sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z 19 listopada 2012 r. sygn. akt III SA/Wa 339/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. M. L. na postanowienie Ministra Finansów z dnia 28 października 2011 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie skargi na czynność egzekucyjną. Przedstawiając stan faktyczny sprawy sąd I instancji podał, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w I., w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec W. L. dokonał w dniach 29 lipca 2009 r. oraz 24 marca 2010 r. zajęcia stanowiących współwłasność jego oraz byłej żony A. L. udziałów w następujących ruchomościach: samochód ciężarowy RENAULT MIDLUM, nr rej. ...; ciągnik samochodowy VOLVO FH 12-12, nr rej. ...; ciągnik samochodowy VOLVO FH 12-12, nr rej. ...; ciągnik samochodowy VOLVO FH 12-12, nr rej. ...; naczepa uniwersalna KRONE SDP 27, nr rej. ...; naczepa ciężarowa BODEX, nr rej. ... oraz przyczepa ciężarowa TRAMP TRAIL, nr rej. .... Postanowieniem z dnia 31 marca 2011 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w I., w związku ze zmianą sytuacji prawnej i faktycznej w sprawie, uchylił czynności egzekucyjne polegające na zajęciu ww. ruchomości. Jednocześnie, w dniu 29 kwietnia 2011 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia udziału w wysokości 50% przysługującego W.L. we własności przedmiotowych pojazdów. Zajęte ruchomości pozostawiono pod dozorem A.L. . A.L. wniosła skargę na czynność organu egzekucyjnego z dnia 29 kwietnia 2011 r. Skarżąca zarzuciła, że czynność ta dokonana została z naruszeniem przepisów prawa, gdyż zostały zajęte udziały, które mogą okazać się jej własnością. Wskazała, że jej zdaniem organ egzekucyjny bezzasadnie przyjął, iż przedmiotowe pojazdy stanowią współwłasność w częściach ułamkowych, po 1/2, A. i W. L., co jest to niezgodne z rzeczywistym stanem faktycznym oraz nieoparte na jakiejkolwiek podstawie prawnej, a błędnie zostało przyjęte założenie domniemania równości udziałów w majątku wspólnym rozwiedzionych małżonków. Stwierdziła, że nawet jeśli takie domniemanie istniało, to zostało ono obalone poprzez to, iż w postępowaniu sądowym prowadzonym przez Sąd Rejonowy w I. złożyła ona wniosek o ustalenie nierównych udziałów przy podziale majątku wspólnego. W związku z tym obecnie nie jest znana wysokość udziałów każdego z małżonków we własności przedmiotowych pojazdów i zostanie ona ustalona dopiero w orzeczeniu sądowym. Do tego czasu nie jest zasadne zajmowanie jakichkolwiek udziałów w majątku wspólnym. Ponadto skarżąca wniosła o zawieszenie prowadzonego postępowania egzekucyjnego do czasu ustalenia przed właściwym sądem wielkości udziałów rozwiedzionych małżonków w majątku wspólnym. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2011 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Bydgoszczy oddalił skargę na czynność egzekucyjną wskazując w uzasadnieniu, że skarżąca nie posiada statusu zobowiązanej, w związku z czym nie jest uprawniona do wniesienia skargi na czynności egzekucyjne w trybie art. 54 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r. nr 229, poz. 1954 z poźn. zm., zwanej dalej w skrócie: "u.p.e.a."). Postanowieniem z dnia 28 października 2011 r., wydanym na skutek rozpoznania zażalenia strony, Minister Finansów uchylił zaskarżone postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 27 czerwca 2011 r. i odmówił wszczęcia postępowania w sprawie skargi A.L. z dnia 12 maja 2011 r. na czynność egzekucyjną. W uzasadnieniu podzielono zdanie organu pierwszej instancji, zgodnie z którym skarżąca nie posiada statusu zobowiązanego w postępowaniu egzekucyjnym, wobec czego nie jest podmiotem legitymowanym do występowania ze skargą na czynności egzekucyjne. Natomiast za błędne organ uznał rozstrzygnięcie w zakresie oddalenia wniesionej skargi na czynność egzekucyjną, wskazując, iż wniesienie takiej skargi przez osobę nie mającą przymiotu strony w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 54 u.p.e.a. winno skutkować odmową wszczęcia postępowania w tym trybie. A. M. L. złożyła skargę na postanowienie Ministra Finansów i wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia, zarzucając naruszenie przez organ art. 18, art. 56 oraz art. 97 § 4a u.p.e.a. oraz art. 97 § 1 pkt 4a oraz art. 61a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm., zwanej dalej w skrócie: "K.p.a."). Skarżąca wskazała na konieczność przyjęcia rozszerzającej wykładni pojęcia zobowiązanego, która obejmuje również ją, jako osobę, która ze swojego majątku odpowiada za długi swojego byłego męża. W przeciwnym razie strona byłaby pozbawiona możliwości wniesienia skargi na czynności organu egzekucyjnego, pomimo tego, iż egzekucja mogłaby dotyczyć również jej majątku, a co za tym idzie organ egzekucyjny mógłby zająć, a następnie sprzedać w drodze licytacji, udziały lub nawet rzeczy, które mogłyby przypaść skarżącej w wyniku orzeczenia sądu w sprawie o podział majątku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko. Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. W uzasadnieniu zapadłego orzeczenia sąd wyjaśnił, że zgodnie z art. 61a K.p.a., w postępowaniu administracyjnym każde podanie podlega wstępnej ocenie formalnej i procesowej. Zaznaczono, że w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym można wyróżnić podmioty tego postępowania (organ egzekucyjny, wierzyciel, zobowiązany) oraz innych uczestników postępowania, którym prawo nie przyznaje pełni praw procesowych. I tak, stosownie do art. 54 § 1 u.p.e.a., skarga na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora przysługuje wyłącznie zobowiązanemu, tj. - zgodnie z definicją zawartą w art. 1a pkt 20 u.p.e.a. - podmiotowi, który nie wykonał w terminie egzekwowanego obowiązku o charakterze pieniężnym (...). Nadto tytuł wykonawczy stanowiący podstawę wszczęcia postępowania egzekucyjnego określa jednocześnie zakres tego postępowania, zarówno w wymiarze przedmiotowym (rodzaj egzekwowanego obowiązku), jak i podmiotowym (osobę zobowiązaną, wobec której można prowadzić egzekucję). Zobowiązanie podatkowe wobec pozostającego w związku małżeńskim podatnika powstaje w sposób określony w Ordynacji podatkowej, a zakres odpowiedzialności z tego tytułu w odniesieniu do majątku wspólnego, co do zasady nie zależy od zachowania drugiego z małżonków i wynika z mocy prawa, czyli z samego faktu pozostawania w związku małżeńskim i istnienia majątkowej wspólności małżeńskiej. Obowiązek wystawienia przez organ egzekucyjny tytułu wykonawczego na oboje małżonków, w przypadku kierowania egzekucji obowiązków ciążących na jednym z nich do majątku wspólnego, nie oznacza jednak, że małżonek niebędący zobowiązanym, przy wyraźnym odróżnieniu jego statusu od statusu zobowiązanego przez ustawodawcę ma takie same uprawnienia w postępowaniu egzekucyjnym jak małżonek, będący zobowiązanym. Jeżeli więc małżonek zobowiązanego ponosi tylko odpowiedzialność majątkiem wspólnym za cudze zobowiązanie, to tym samym nie można mu przyznać uprawnień do złożenia zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym, skoro uprawnienia te przysługują wyłącznie zobowiązanemu. W kontekście poczynionych uwag sąd I instancji stwierdził, że skarżąca nie posiadała statusu zobowiązanego, wobec czego nie była podmiotem legitymowanym do występowania ze skargą na czynności egzekucyjne w trybie art. 54 u.p.e.a. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku sądu pierwszej instancji, wnosząc o jego uchylenie w całości, A. M. L. zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów: 1) art. 45 Konstytucji RP poprzez uniemożliwienie skarżącej obrony swoich interesów, 2) art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 54 u.p.e.a. poprzez oddalenie skargi w związku z błędnym uznaniem, że skarżącej nie przysługuje prawo do złożenia skargi na działanie organu egzekucyjnego, ponieważ nie jest osobą zobowiązaną w rozumieniu art. 1a pkt 20 ustawy, a w związku z tym 3) art. 54 u.p.e.a. poprzez jego błędną interpretację polegającą na uznaniu, że skarżącej nie przysługuje prawo do złożenia skargi na działanie organu egzekucyjnego. Zdaniem autora skargi kasacyjnej, dokonane zajęcie może dotyczyć również części własności należącej do skarżącej co powoduje, że skarżąca faktycznie stała się zobowiązaną. W związku z tym zasadnym jest przyjęcie rozszerzającej wykładni pojęcia zobowiązanego. W przeciwnym razie skarżąca byłaby pozbawiona możliwości wniesienia skargi na czynności organu egzekucyjnego, pomimo tego, że egzekucja mogłaby dotyczyć również jej majątku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 176 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej: "P.p.s.a.") skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom określonym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany. Rozpatrując sprawę na skutek skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny związany jest jej granicami, tj. treścią przytoczonych w niej podstaw kasacyjnych oraz treścią i zakresem zawartego w niej wniosku, z urzędu biorąc pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 1 P.p.s.a.). Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza zatem, że zakres kontroli orzeczenia wydanego w pierwszej instancji wyznacza sama strona wnosząca ten środek zaskarżenia. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym uchybił sąd I instancji, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego, wykazania dodatkowo, że to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W odniesieniu do prawa materialnego należy wykazać, na czym polegała dokonana przez sąd I instancji błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna być wykładnia prawidłowa lub, jakie powinno być właściwe zastosowanie przepisu prawa materialnego. Rozpoznając skargę kasacyjną w tak wyznaczonych granicach Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił podstaw kasacyjnych, albowiem sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni przepisu art. 54 u.p.e.a. W myśl art. 54 ust. 1 u.p.e.a., zobowiązanemu przysługuje skarga na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora oraz skarga na przewlekłość postępowania egzekucyjnego. Przepis ten jednoznacznie wskazuje, że wymienione w nim środki zaskarżenia przysługują wyłącznie podmiotowi będącemu zobowiązanym. Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zawiera przy tym legalną definicję pojęcia: "zobowiązany", co tym bardziej ułatwia ustalenie zgodnej z wolą ustawodawcy treści normy prawnej, bez konieczności stosowania pozostałych metod wykładni. Zgodnie zatem z zawartą w art. 1a pkt 20 u.p.e.a definicją, ilekroć w ustawie jest mowa o zobowiązanym rozumie się przez to osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym (...)". Jak wynika z powyższego, zobowiązanym jest generalnie podmiot uchylający się od terminowego wykonania obowiązku. Przepis ten nie odnosi się jednocześnie w żaden sposób do przedmiotu egzekucji, z którego ma być zaspokojony egzekwowany obowiązek. Oznacza to, że podmiot, od którego nie można w świetle prawa żądać wykonania obowiązku nawet w sytuacji objęcia go postępowaniem egzekucyjnym dotyczącym cudzego obowiązku nie może skutecznie wnieść skargi na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora, czy na przewlekłość postępowania egzekucyjnego. W rozpoznawanej sprawie strona skarżąca bez wątpienia zobowiązanym nie jest. Egzekucja, w toku której zajęto mienie stanowiące współwłasność skarżącej dotyczyła bowiem niewykonania obowiązku przez jej byłego męża. W świetle literalnej wykładni art. 54 ust. 1 w zw. z art. 1a pkt 20 u.p.e.a. nie można więc przyjąć, że skarżąca była uprawniona do skutecznego wniesienia skargi na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego. Uprawnionym do dokonania tej czynności postępowania egzekucyjnego był jedynie W.L. – zobowiązany według art. 1a pkt 20 u.p.e.a. W zaistniałym stanie faktycznym organ, do którego wniesiono przedmiotową skargę na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego zobligowany był więc do odmowy wszczęcia postępowania. Przepis art. 61a § 1 K.p.a. nakazuje bowiem podjęcie takiego rozstrzygnięcia w sytuacji, gdy żądanie wszczęcia postępowania zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, co miało w sprawie miejsce. Mając na uwadze powyższe, zaakceptowanie przez sąd I instancji rozstrzygnięcia organu odwoławczego nie uchybia w żaden sposób powołanym w skardze kasacyjnej przepisom. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy stwierdzić, że błędne jest założenie skarżącej, jakoby na skutek zaprezentowanej wykładni skarżąca została pozbawiona ochrony prawnej, czy też narażona została na gorsze traktowanie. Wbrew temu twierdzeniu, ustawa egzekucyjna przewiduje bowiem specjalną procedurę służącą ochronie praw wyłącznie osób trzecich. Zgodnie z art. 38 § 1 u.p.e.a., kto, nie będąc zobowiązanym, rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną, może wystąpić do organu egzekucyjnego – w terminie czternastu dni od dnia uzyskania wiadomości o czynności egzekucyjnej skierowanej do tej rzeczy lub tego prawa - z żądaniem ich wyłączenia spod egzekucji, przedstawiając lub powołując dowody na poparcie swego żądania. W tym świetle nie jest uzasadniony zarzut dotyczący naruszenia konstytucyjnej zasady gwarantującej prawo do sądu, wyrażonej w art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zawężenie katalogu osób uprawnionych do skorzystania ze skargi na czynności egzekucyjne, nie oznacza bowiem jak wykazano, całkowitego zamknięcia drogi do sądu. Taka sytuacja wystąpiłaby tylko, gdyby skarżąca nie miała innej możliwości kontroli prawidłowości działania organów. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska strony domagającej się zastosowania w niniejszej sprawie rozszerzającej wykładni wyjaśnianego w art. 1a pkt 20 u.p.e.a. pojęcia. Podkreślenia wymaga, że przepis ten nie budzi w praktyce żadnych wątpliwości interpretacyjnych. Przepis ten, stanowiąc ustawową definicję z samego tylko założenia powinien być czytelny i jasny. Konstrukcja językowa przepisu, jak i użyte w nim słownictwo pozwalają zatem bez najmniejszych trudności ustalić znaczenie, jakie prawodawca zamierzał nadać mu na gruncie ustawy egzekucyjnej. Warto nadmienić, że zaprezentowane stanowisko, wbrew temu co podnosi się w skardze kasacyjnej, znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia 31 października 2012 r. I OSK 844/12, który zapadł w podobnym stanie faktycznym, Sąd również przyjął, że skarga na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego przysługuje jedynie zobowiązanemu, za którego na gruncie tej sprawy uznano adresata tytułu wykonawczego. Sąd stwierdził, że małżonek zobowiązanego, jako osoba trzecia, nie jest osobą uprawnioną do wszczęcia postępowania ze skargi na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego. Pogląd ten skład rozpoznający sprawę w pełni akceptuje. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.