II FZ 468/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 5 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Bd 413/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 20 marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności zażalenia postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 5 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 413/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił wniosek J. S. (dalej: "skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 20 marca 2012 r., nr [...]w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia. Z akt sprawy wynika, iż podatnik wraz ze skargą na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. przez zwolnienie go od kosztów sądowych w całości i ustanowienie dla niego w tej sprawie pełnomocnika – adwokata z urzędu. Postanowieniem z dnia 30 maja 2012 r. Sąd oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy wskazując w uzasadnieniu, że skarga w tej sprawie, podobnie jak w 149 innych sprawach wraz zawartym w niej wnioskiem o prawo pomocy, jest przejawem nadużycia prawa do sądu i prawa pomocy. Po doręczeniu skarżącemu postanowienia i bezskutecznym upływie terminu do wniesienia zażalenia skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni pod rygorem jej odrzucenia. W terminie ustawowym skarżący nie uiścił wpisu, wobec czego postanowieniem z dnia 19 listopada 2012 r. Sąd odrzucił skargę. Po doręczeniu skarżącemu postanowienia o odrzuceniu skargi, strona w zbiorczym piśmie odnoszącym się do 6 spraw, złożyła kolejny wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym tj. zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Powołanym powyżej postanowieniem z dnia 5 marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił wniosek skarżącego, wskazując w uzasadnieniu orzeczenia na nadużycie przez skarżącego prawa do sądu. Za powyższym stanowiskiem, w ocenie Sądu pierwszej instancji, przemawia zarówno ilość, jak i rodzaj spraw zainicjowanych skargami. Postępowania sądowe zainicjowane skargami strony dotyczyły rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie np.: postanowień o stwierdzenie niedopuszczalności zażaleń. Sąd zauważył ponadto, że J. S., S. S. oraz J. spółka z o.o. w likwidacji (której prezesem i udziałowcem jest S. S. – syn J. S.) wzajemnie składają wnioski i środki zaskarżenia, sprawiając że niemal każde rozstrzygnięcie jest trzykrotnie zaskarżone. W podobnych sprawach wnieśli łącznie 350 spraw w krótkim okresie czasu, również domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zdaniem Sądu przedstawione wyżej okoliczności faktyczne sprawiły, że Sąd pierwszej instancji uznał, iż domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie, jak i w pozostałych, stanowi nadużycie tego prawa. W postępowaniu administracyjnym wykreowane zostały bowiem rozstrzygnięcia organu, które następnie skarżone przez stronę i wskazane wyżej podmioty mnożyły sztucznie sprawy sądowe. Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny ocenił wniosek strony po raz kolejny inicjujący postępowanie w zakresie przyznania prawa pomocy jako lapidarny, zbiorczy. W zażaleniu na powyższej powołane postanowienie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia i przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", poprzez jego pominięcie i odmowę zwolnienia skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych. W uzasadnieniu strona wskazała, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w żadnej części uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie kwestionował oświadczenia majątkowego złożonego przez skarżącego na formularzu PPF. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym została kompleksowo uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. Ustawodawca ukształtował w powołanych przepisach zarówno pozytywne jak i negatywne przesłanki przyznania prawa pomocy. Odmowa przyznania prawa pomocy może nastąpić w sytuacji, gdy nie są spełnione pozytywne przesłanki, bądź w sytuacji, w której co prawda pozytywne przesłanki są spełnione, ale jednocześnie stwierdza się zaistnienie przesłanki negatywnej. Pozytywne przesłanki względem osób fizycznych uregulowane zostały w art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z treścią tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W art. 246 § 1 p.p.s.a., w przeciwieństwie do art. 246 § 2, ustawodawca nie użył sformułowania "może być przyznane". Powyższe oznacza, że w przypadku zaistnienia przewidzianych w przepisie pozytywnych przesłanek Sąd jest zobligowany do przyznania prawa pomocy. Negatywne przesłanki, wyłączające dopuszczalność przyznania prawa pomocy, sformułowane zostały w art. 246 § 3 p.p.s.a. oraz w art. 247 p.p.s.a. Pierwszy z powołanych przepisów wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy strona zatrudnia lub pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym (nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy). Z kolei art. 247 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Okoliczność taka zachodzi, gdy bez potrzeby dokonania głębszej analizy prawnej nie ulega wątpliwości, że nie może ona zostać uwzględniona (por. postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 273/08, postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2012 r., sygn. akt II GZ 41/12, Tarno J. P., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 572, Jagielska M., Jagielski J., Gołaszewski P., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. Hauser R., Wierzbowski M., Warszawa 2011, s. 803). Tak więc zastosowanie przepisu art. 247 p.p.s.a. jest dopuszczalne wówczas, gdy stan faktyczny i prawny danej sprawy nie budzi najmniejszych wątpliwości, co do braku szans na uwzględnienie skargi. W szczególności dotyczy to sytuacji, w której skarga kwalifikuje się do odrzucenia na podstawie art. 58 § 1 pkt 1-6 p.p.s.a. (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, str. 573). Oznacza to, że w przypadku, gdyby nawet sytuacja materialna strony uzasadniała przyznanie prawa pomocy, to stwierdzenie przez Sąd, iż w danej sprawie mamy do czynienia z "oczywistą bezzasadnością" skargi powoduje odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 22 marca 2005 r., II OZ 140/05, LEX 860051). Z akt rozpoznawanej sprawy wynika, że postanowieniem z dnia 19 stycznia 2012 r. Dyrektor Izby Skarbowej w B. rozpatrzył wniosek Spółki z o. o. J. w likwidacji z siedzibą w B. B. z dnia 2 stycznia 2012 r. o uzupełnienie co do prawa wniesienia skargi do sądu administracyjnego oraz wstrzymanie wykonalności postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 12 grudnia 2011 r. odmawiając wszczęcia postępowania, ponieważ Spółka nie była stroną postępowania. Adresatem postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 12 grudnia 2011 r., którego Spółka żądała uzupełnienia i wstrzymania wykonania, był J. S.. W dniu 10 lutego 2012 r. na powyższe postanowienie J. S. złożył zażalenie. Jednocześnie pismem z dnia 20 lutego 2012 r. wystąpił z wnioskiem o uzupełnienie postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 19 stycznia 2012 r. co do prawa wniesienia w stosunku do przedmiotowego postanowienia skargi do sądu administracyjnego. Postanowieniem z dnia 20 marca 2012 r. organ stwierdził niedopuszczalność zażalenia J. S. ze względu na to, iż nie był stroną w sprawie rozstrzygniętej zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 stycznia 2012 r., jak również nie był adresatem tego postanowienia. Nie legitymował się również interesem prawnym w złożeniu zażalenia. Dyrektor Izby Skarbowej stwierdził więc, na podstawie art. 228 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2012 r., poz. 249 z późn.zm.), niedopuszczalność zażalenia skarżącego ze względu, iż nie był uprawniony do podejmowania środków prawnych w stosunku do aktu administracyjnego, który go nie dotyczył. W konsekwencji wniesioną na powyżej powołane rozstrzygnięcie skargę należy uznać za oczywiście niezasadną, co wyczerpuje w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego negatywną przesłankę przyznania prawa pomocy zawartą w art. 247 p.p.s.a. I choć Sąd pierwszej instancji wyraźnie nie odniósł się do tej podstawy prawnej w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia to powołane nadużycie przez stronę prawa do sądu również wypełnia znamiona omawianego artykułu. Podkreślić jednak należy, że ocena bezzasadności skargi wyrażona w postanowieniu podjętym na podstawie art. 247 p.p.s.a. nie oznacza i nie może oznaczać merytorycznego rozpoznania skargi. Jest to ocena dokonana na etapie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wynika z tego uprawnienie dla skarżącego polegające na możliwości podważenia tej oceny i domagania się merytorycznego rozpoznania skargi (por. postanowienie NSA z dnia 22 marca 2005 r., II OZ 140/05, LEX 860051). Mając na względzie stan faktyczny i prawny w niniejszej sprawie należy zwrócić ponadto uwagę na niedbały, wręcz trudny do rekonstrukcji charakter chociażby formułowania zarzutów, jakie wobec zaskarżonego postanowienia kieruje strona. Już w związku z pierwszym zdaniem zażalenia powstaje wątpliwość co do zakresu żądania strony: skarżący odnosi się wyłącznie do prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wskazując zresztą jako naruszony art. 245 § 3 p.p.s.a., dotyczący definicji prawa pomocy w zakresie częściowym. Tymczasem jego wniosek, a także zaskarżone postanowienie, dotyczyło prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ponadto, trudno wyobrazić sobie sytuację, w której mogłoby w ogóle dojść do naruszenia powyżej powołanego przepisu. W § 3 art. 245 p.p.s.a. w kazuistyczny sposób opisano, co może obejmować prawo pomocy w zakresie częściowym, przedstawiając różne warianty rozstrzygnięć dopuszczalnych w tej materii (por. komentarz do art. 245 p.p.s.a. [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2011 r.). Z redakcji tego przepisu jednoznacznie wynika, że ma on charakter definicji, która określa jedynie zakres pomocy, jaka może zostać udzielona w postępowaniu sądowoadministracyjnym, nie precyzując w żaden sposób jej przesłanek. W dalszej części zażalenia skarżący podniósł, że Sąd pierwszej instancji skoncentrował się na przesłankach ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, natomiast nie kwestionował oświadczenia majątkowego złożonego przez skarżącego na formularzu PPF. Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu należy stwierdzić, że choć WSA w Bydgoszczy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uwypuklił tę kwestię, nie może budzić wątpliwości, że jego rozważania dotyczyły prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd rozważył generalnie zasadność stosowania instytucji prawa pomocy jako takiej, w ujęciu całościowym, w świetle konstrukcji nadużycia prawa do sądu. Z uwagi na powyższe zarzut zażalenia jest w tym zakresie bezzasadny. Niezrozumiałe są również przyczyny cytowania przez skarżącego art. 245 czy art. 244 p.p.s.a. Przepisy te nie mają związku z przesłankami przyznania prawa pomocy, które znajdują się w art. 246. Z uregulowania zawartego w art. 245 p.p.s.a., co już zostało zasygnalizowane, wynikają wyłącznie zasady przyznawania prawa pomocy, przy czym przyznanie tegoż prawa osobie fizycznej oparte jest na konstrukcji ograniczonego uznania. Przepis ten stanowi bowiem, że przy spełnieniu określonych przesłanek prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej, ale nie musi. Wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd pierwszej instancji w rozpoznawanej sprawie nie musiał zakwestionować oświadczenia majątkowego skarżącego. Argumentacja zaskarżonego orzeczenia została oparta na uznaniu, że skarżący wnosząc do sądu tak dużą liczbę skarg na wszelkie działania administracji, często nie podlegające zaskarżeniu bądź dotyczące innych podmiotów, a także takie, które nie mają żadnego wpływu na jego interes prawny, w rzeczywistości nadużywa prawa do sądu. Z uwagi na fakt, że prawo pomocy stanowi formę realizacji tegoż prawa do sądu, nie może być ono przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek (por. postanowienie NSA z dnia 3 października 2012 r., II FZ 794/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). WSA w Bydgoszczy odniósł się do sytuacji majątkowej skarżącego wskazując, że ze złożonego oświadczenia wynika całkowity brak dochodów (poza zasiłkiem pielęgnacyjnym w wysokości 200 zł). Sąd słusznie zauważył, że sytuacja taka budzi w świetle doświadczenia życiowego wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia, zwłaszcza że skarżący nie pozostaje z nikim w gospodarstwie domowym. Reasumując powyższe stwierdzenia wskazać należy, iż mimo częściowo błędnego uzasadnienia zaskarżonego postanowienia w przedmiotowej sprawie odpowiada ono prawu. W konsekwencji, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie.