II FZ 25/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Zbigniew Kmieciak, po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt I SA/Bk 373/12 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 4 września 2012 r. nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od przychodów nieznajdujących źródła pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu za 2006 r. postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, w sprawie o sygn. akt I SA/Bk 373/12, oddalił wniosek K. B. – nazywanego dalej "Skarżącym", o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych powyżej 2000 zł. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną M. C. oraz trójką małoletnich dzieci. Miesięczny dochód rodziny wynosi łącznie 11.700 zł – składają się na niego wynagrodzenie za pracę Skarżącego w wysokości 1.200 zł, jego dochód z działalności gospodarczej w wysokości 9.000 zł oraz wynagrodzenie za pracę żony Skarżącego w wysokości 1.500 zł. Z oświadczenia majątkowego wynikało ponadto, że Skarżący posiada 4.000 zł oszczędności, jego żona jest właścicielem udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o wartości 500 zł. Pośród innych składników majątku wskazano nieruchomość, obciążoną kredytem hipotecznym – spłacanym przez Skarżącego w kwocie 2.690 zł. Skarżący podniósł, że jego przedsiębiorstwo w 2012 r. wykazało stratę w wysokości 117.069,42 zł, przy przychodzie 368.115,10 zł, natomiast w 2011 r. wykazało stratę w wysokości 145.400,16 zł przy przychodzie 1.008.472,82 zł. Sąd pierwszej instancji odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy, ponieważ jego sytuacja majątkowa nie odpowiadała przesłankom udzielenia prawa pomocy wyrażonym w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a." W ocenie sądu pierwszej instancji, zestawienie przychodów i wydatków Skarżącego oraz jego żony wskazuje, że jest on wstanie wnieść opłatę sądową w wysokości 8398 zł bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Za powyższym stwierdzeniem przemawiać miało również to, że Skarżący wraz z żoną w trakcie postępowania kontrolnego wyzbyli się majątku na rzecz najbliższej rodziny: nieruchomości zabudowanej, trzech mieszkań oraz pięciu samochodów. Wyzbycie się majątku wskazywało na zamiar jego ukrycia. Skarżący wyzbył się przy tym zdolności do ponoszenia kosztów sądowych, co w ocenie sądu oznacza, że nie może skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia go od kosztów sądowych stanowi naruszenie jego prawa do sądu. Oceniając kwestię poniesienia straty w działalności gospodarczej sąd powołał się na utrwalony w orzecznictwie pogląd, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Analizując stan prowadzonego przedsiębiorstwa sąd zwrócił ponadto uwagę na znaczną wysokość uzyskanego przychodu. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi powyżej 2000 zł, ewentualnie o przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponowne rozpoznania. W ocenie Skarżącego, sąd pierwszej instancji naruszył: - art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. – nie ocenił dokumentów załączonych do wniosku, a uzasadniając swoje stanowisko ograniczył się do powtórzenia poglądów orzecznictwa i doktryny; - art. 141 § 3 w zw. z art. 166 P.p.s.a. nie wyjaśniając, dlaczego zbycie kilka lat wcześniej majątku miało wpływ na ocenę zdolności Skarżącego do ponoszenia kosztów sądowych; - art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z art. 300 P.p.s.a. poprzez dokonanie dowolnej oceny sytuacji majątkowej Skarżącego, naruszając przy tym zasadę doświadczenia życiowego. Skarżący podniósł, że prowadzi działalność gospodarczą w niewielkim zakresie, co potwierdził dokumentami źródłowymi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu. Zasadnie sąd pierwszej instancji odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy – nie zaistniały bowiem przesłanki wyrażone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy związany jest przesłankami udzielenia prawa pomocy zawartymi w art. 246 § 1: brak zdolności do poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania (zwolnienie w zakresie całkowitym) lub brak zdolności do poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (zwolnienie w zakresie częściowym). Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia). Zawarte w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. sformułowanie "nie jest w stanie ponieść" oznacza okoliczności obiektywne, a więc sytuację, w której przy największej staranności podmiot inicjujący postępowanie sądowe nie może bez uszczerbku utrzymania kosztów ponieść. To, czy wnoszący skargę jest w stanie ponieść koszty, musi być ocenione przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności związanych z gospodarowaniem środkami finansowymi realnie możliwymi do wykorzystania na pokrycie kosztów sądowych, a więc nie tylko występujących w dniu składania skargi. Podkreślenia wymaga bowiem to, że od odpowiedzialnej osoby należycie dbającej o swoje interesy można wymagać, by w przypadku toczącego się wobec niej postępowania podatkowego brała pod uwagę ewentualną konieczność dochodzenia swoich praw przed sądem, a co za tym idzie, zabezpieczenia na ten cel stosownych oszczędności, oczywiście w miarę możliwości nie przekraczających granicy stworzenia ryzyka uszczerbku utrzymania koniecznego strony i jej rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie Skarżący możliwości takie posiadał. Zwłaszcza, że Skarżący posiadał wraz z żoną majątek znacznych rozmiarów, którego wyzbyli się na rzecz swoich rodziców w trakcie prowadzonych w stosunku do niech postępowań kontrolnych i podatkowych. Wobec tego, że ich posiadanie w chwili obecnej mogłoby umożliwić Skarżącemu zadośćuczynienie powinnościom związanym z prowadzonym postępowaniem sądowym, za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego należy ocenić usiłowanie obciążenia przedmiotowymi kosztami budżetu państwa, a w ostatecznym rozrachunku jego obywateli. W orzecznictwie sądowym ponadto utrwalony jest już pogląd, że strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (postanowienia NSA z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I FZ 152/10, z dnia 16 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 326/08). Ocena danych przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy prowadzi do wniosku, że wysokość przychodów osiąganych przez przedsiębiorstwo Skarżącego świadczy o posiadaniu zasobów finansowych wystarczających na pokrycie wpisów od skarg kasacyjnych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu fakt, że zobowiązanie podatkowe, którego dotyczy niniejsza sprawa związane jest z działalnością gospodarczą Skarżącego. Prowadząc działalność gospodarczą i pozostając przy tym w sporze z organem podatkowym, należy brać pod uwagę konieczność ponoszenia kosztów sądowych oraz dokonywać wyboru na jakie cele wydatkować należy przychód. Nakładom na działalność gospodarczą nie można bowiem przypisać pierwszeństwa przez kosztami sądowymi; kwestią wyboru Skarżącego jest, czy przeznaczy ją na działalność gospodarczą, czy pokrycie kosztów sądowych. Z powyższych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji