I OZ 335/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bożena Popowska po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 lutego 2013 r., sygn. akt VIII SA/Wa 928/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia [...] września 2012 r., znak [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 22 lutego 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Radomiu z dnia [...] września 2012 r., znak [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że zgodnie z przepisami art. 243 § 1 i art. 245 § 1 P.p.s.a., właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części, albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.).Z treści art. 246 § 2 P.p.s.a. wynika, że dopiero gdy środki, którymi dysponuje wnioskodawca, okażą się niewystarczające, można wystąpić o przyznanie prawa pomocy. Pomoc ta, jak to już wyżej podniesiono, co do zasady jest udzielana wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Tak więc kryterium finansowe (majątkowe) jest jedynym, na podstawie którego ocenia się zdolność do poniesienia tych kosztów, a którego wykazanie ciąży na stronie wnioskującej. Możliwość opłacenia tych kosztów musi być także zestawiona z tymi kosztami, których wystąpienie w sprawie jest najbardziej prawdopodobne. Sąd ustalił, iż skarżąca prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, jest przedsiębiorcą. Miarodajną dla oceny zdolności płatniczych przedsiębiorców nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Wysokości przychodu za 2011 r. i 2012 r. skarżąca nie wykazała. Zdaniem Sądu, dochód rodziny skarżącej, który według jej oświadczenia wynosi 5.200 zł miesięcznie, nie uzasadnia konieczności obciążania budżetu państwa kosztami ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Skarżąca nie jest bowiem osobą pozbawioną źródła utrzymania, nie należy do osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji materialnej, jej potrzeby mieszkaniowe są zaspokojone (opłaca czynsz za 2 mieszkania mimo, iż w treści wniosku nie wykazała jakoby w ogóle posiadała mieszkanie), a koszty bieżącego utrzymania pokrywane są z uzyskiwanych dochodów. Należy w tym miejscu podkreślić, iż wskazywane przez skarżącą miesięczne wydatki w kwocie 4.591,28 zł nie potwierdzają jej faktycznych miesięcznych zobowiązań, nie zostały bowiem w całości udokumentowane. Po pierwsze: koszty gazu i energii elektrycznej (855,90 zł), uiszczone na podstawie faktur, należy przyjąć z uwzględnieniem okresu za jaki zostały wystawione. Biorąc pod uwagę doświadczenie życiowe Sąd stwierdza, iż rachunki takie wystawiane są za dłuższe niż miesięczne okresy rozliczeniowe. Z kolei wydatki za korzystanie z telefonu i telewizji (41,10 zł, 139,04 zł) oraz określone przez skarżącą inne koszty (1.490 zł) nie są wydatkami niezbędnymi. Oceniając sprawę pod tym kątem Sąd stwierdza, że skarżąca zwolniona z mocy ustawy z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie nie wykazała, iż znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby pozytywne rozpoznanie jej wniosku o przyznanie adwokata z urzędu. Należy w tym miejscu dodać, że dla spełnienia przesłanek, uzasadniających ustanowienie pełnomocnika w ramach prawa pomocy, bez znaczenia pozostaje stopień skomplikowania sprawy, czy też nieznajomość przez stronę przepisów prawa. W zażaleniu na powyższe postanowienie A. P. wskazała, że nie ma możliwości uzyskania środków na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Stwierdziła, że pomylono się w zaskarżonym postanowieniu twierdząc, że przy prowadzeniu działalności gospodarczej miarodajnym czynnikiem dla oceny zdolności płatniczych strony jest jej przychód. Skarżąca wskazała, że prowadząc działalność gospodarczą ponosi wysokie koszty, ZUS miesięcznie wynosi 1000 pln, koszty: transportu oraz bieżącego utrzymania firmy. W żaden sposób nie jest w stanie utrzymać firmy ponosząc koszty, ciągle boryka się z płynnością finansową. W 2013 r. uregulowała zaległości m.in. ZUS i odsetki za 2012 rok. Nie stać jej na sięganie po instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować. Zdaniem skarżącej, Sąd przychodu za 2011 r. nie zażądał od niej, a 2012 r. był rokiem bez dochodu w związku z czym Urząd Skarbowy odmówił jej wydania zaświadczenia. W ocenie skarżącej błędnie również ustalono kwestię opłaty czynszu za dwa mieszkania stwierdzając, że podała iż nie ma mieszkania. Skarżąca wyjaśniła, że ,,opłacamy" czynsze mieszkań swojej matki i teściowej z rachunku mojego męża ze względu na brak opłat pocztowych, których nie podawała w kosztach utrzymania mieszkania. Podała dalej, że mieszkanie rodziny nie jest własnościowe i jako takie nie stanowi majątku oraz że podany czynsz w wysokości 1000,00 zł jest czynszem za mieszkanie przy ul. [...] (600, 00 pln. czynsz plus 400,00 pln., rata dopłaty za co.) Dalej podała, że Sąd nie ma racji w kwestii opłat za gaz i energię. Jak wskazała, wszak przedstawione rachunki są rachunkami za dwa miesiące, ale z uwagi na określony m-ny charakter zobowiązań nie są miarodajne. Wskazała przy tym, że w roku 2012 r. jej rodzina zapłaciła za rozliczenie centralnego ogrzewania dopłatę w wysokości 1000,00 pln. Podała też, że referendarz sądowy nie zauważył, że koszt utrzymania: za energię i gaz nie wynosił 305,89zł., 55,01zł. ale 305,89zł., 550,01 zł.; koszty lekarstw męża nie wynosiły 10,18 zł. ale 130,18zł. Dodała, że mąż jest ciężko chory, od dwóch lat pozostaje pod stałą opieką lekarską, karta leczenia szpitalnego znajduje się w aktach sprawy. Leczy się w poradni zdrowia oraz prywatnie u kardiologa, a wizyty są płatne w wysokości 100,00 pln. Przyznała też, iż nieprecyzyjnie podała, że wydatki na bieżące utrzymanie rodziny (w tym media i samochodu osobowego [...]) określiła na kwotę 1900,00 pln. Podała, że jej mąż do dzisiaj ponosi koszty dojazdu i utrzymania samochodu [...] w wysokości około 700/800 pln m-nie. Sprostowała też, że samochód [...] został nabyty ze środków publicznych (w kwocie 145.000,00 pln) w 2008 r. reszta z ceny 40 000,00 pln zakupiona została na kredyt (umowa kredytowa w aktach sprawy) m-nie 670,00 pln. Ponieważ miała trudności ze spłatą kredytu, musiała zaciągnąć dług w kwocie 10 000,00 pln na spłatę kredytu. Długu do dzisiaj nie spłaciła (6 000,00 pln). Dodała, że uzyskany dochód w 2010 r. w kwocie 3 495,97 pln nie został przez nią właściwie rozliczony, gdyż nie wpisała wszystkich rachunków a składki ZUS za grudzień opłaciła w 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Z treści tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione przez nią dokumenty powinny zatem wskazywać na okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W szczególności strona nie wypełnia obowiązków wynikających ze spoczywającego na niej ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawia dokumentów, na podstawie których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego sprawę. Zwolnienie od tegoż obowiązku ma charakter wyjątkowy i muszą za nim przemawiać uzasadnione okoliczności faktyczne wskazujące, że obiektywna sytuacja finansowa strony nie daje jej możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. Obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności osoby fizycznej, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę - por. post. NSA z 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 862/04 (niepubl.). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (np. bezdomni czy osoby bezrobotne). Wskazać należy, że dopiero gdy środki, którymi dysponuje wnioskodawca, okażą się niewystarczające, można wystąpić o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie, jak zasadnie przyjął Sąd pierwszej instancji, nie zostało w przekonujący sposób wykazane przez skarżącą, że znajduje się ona w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Biorąc pod uwagę, że rodzina skarżącej posiada stały dochód w wysokości 5.200 zł, a więc przewyższa minimalne wynagrodzenie za pracę przyjąć należy, iż skarżąca będąc inicjatorem prowadzonego postępowania sądowego, jest w stanie bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny zabezpieczyć odpowiednie kwoty, które umożliwią jej partycypowanie w kosztach postępowania. Jednocześnie wskazać należy, że skarżąca nie wykazała w wystarczającym zakresie okoliczności ponoszenia kosztów we wskazywanej przez nią wysokości 4.591, 28 zł. Okoliczność powyższa nie została w całości przez skarżącą udokumentowana. Skarżąca nie wykazała też wysokości przychodu za rok 2011 r., do czego, wbrew jej twierdzeniom, została wezwana (k. 27 akt s.). Zasadnie też wskazał Sąd I instancji, że koszty gazu i energii elektrycznej w kwocie 855,90 zł, uiszczone na podstawie przedstawionych faktur, należy przyjąć z uwzględnieniem okresu za jaki zostały wystawione oraz że należy wziąć pod uwagę okoliczność, iż rachunki takie wystawiane są za dłuższe, niż miesięczne, okresy rozliczeniowe. Wskazać należy też, że okoliczności wskazane w zażaleniu nie mogą zmieniać oceny NSA odnośnie stanu faktycznego sprawy istniejącego w dacie orzekania przez WSA w Warszawie co do kwestii przyznania prawa pomocy. W konsekwencji powyższych rozważań należy uznać, że na tym etapie postępowania skarżąca nie wykazała, aby poniesienie kosztów sądowych mogło spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącej a przedstawiony przez wnioskodawczynię materiał dowodowy oraz podane okoliczności pozwoliły Sądowi I instancji na przyjęcie, że w sprawie niniejszej skarżąca nie wykazała określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a. przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Jednocześnie zaznaczyć należy, iż strona w każdym czasie może złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy. W takim stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.