II SA/Wr 806/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Władysław Kulon Sędziowie Sędzia WSA Olga Białek Sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski (sprawozdawca) Protokolant Małgorzata Boaro po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi H.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie nieodpłatnego przyznania prawa własności oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Prezydent W. w oparciu o przepisy art. 92 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 z późn. zm.), art. 105 § 1 kpa oraz art. 118 ust. 2a i art. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.) umorzył jako bezprzedmiotowe wszczęte z wniosku Pana H.A. postępowanie administracyjne w sprawie nieodpłatnego przyznania prawa własności udziału wynoszącego 3/4 części we własności nieruchomości oznaczonej geodezyjnie jako działka nr 7/2 AM 18 obręb R. o pow. 3040 m2, dla której Sąd Rejonowy dla W.K. IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...]. W uzasadnieniu swej decyzji organ wskazał, że prowadził z wniosku z dnia 13 czerwca 2007 r. Pana H.A. postępowanie administracyjne o nieodpłatne przyznanie prawa własności udziału wynoszącego 3/4 części we wskazanej wyżej nieruchomości. W toku prowadzonego postępowania, organ I instancji ustalił zstępnych zmarłej R.A. córki T. i A., urodzonej [...] r. w B., zmarłej 8 czerwca 2002r. we W., które to osoby, zostały następnie wezwane do uczestnictwa w ww. postępowaniu z wniosku Pana H. j A. w charakterze świadków na okoliczność potwierdzenia ustalonej listy zstępnych Pani R.A. oraz ustalenia, kto od dnia śmierci Pani R.A. faktycznie władał działką gruntu nr 7/2 AM 18 obręb R. w - zakresie odpowiadającym uprawnieniom zmarłej, zgodnie z art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Organ I instancji przeprowadził także inne czynności zmierzające do zebrania pełnego materiału dowodowego w sprawie. W dniu 14 stycznia 2012r., organ I instancji zawiadomieniem nr [...] poinformował strony postępowania o zakończeniu postępowania dowodowego w sprawie z wniosku Pana H.A. o przyznanie prawa własności udziału wynoszącego 3/4 części we własności nieruchomości, oznaczonej geodezyjnie jako działka nr 7/2 AM 18 obręb R., o pow. 3040 m2, dla której Sąd Rejonowy dla W.K. IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr [...], na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2008r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.). Pismem z dnia 20 stycznia 2012r. adw. D.D. pełnomocnik Pana H.A. w wyżej powołanym postępowaniu, zawiadomiła organ I instancji o zgonie Pana H.A. w dniu 20 grudnia 2011r. Do zawiadomienia pełnomocnik dołączył odpis skrócony aktu zgonu wydany przez Urząd Stanu Cywilnego we W.. Następnie pismem, z dnia 26 stycznia 2012r. adw. D.D. pełnomocnik H.A., poinformowała organ I instancji o osobach będących następcami prawnymi zmarłego H.A. na podstawie aktu notarialnego Rep. A nr [...] z dnia 25 stycznia 2012r. oraz aktu notarialnego Rep. A nr [...] z dnia 25 stycznia 2012r. aktu poświadczenia dziedziczenia, oraz wniosła cytat: "o nieodpłatne przyznanie udziału we własności nieruchomości tj. działki 7/2 AM 18 w obrębie R. o pow. 3040 m2, następcom prawnym H.A. według ich udziałów spadkowych stwierdzonych aktem poświadczenia dziedziczenia". Do pisma pełnomocnik dołączyła pełnomocnictwo udzielone przez Panią H.A. adw. D.D. "do prowadzenia we wszystkich instytucjach sprawy o nieodpłatne przyjęcie działki nr 7/2 AM 18 we W.". Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, organ I instancji zważył, co następuje: Przeprowadzając postępowanie administracyjne z wniosku Pana H.A., organ I instancji miał obowiązek zbadać i zgromadzić niezbędny materiał dowodowy umożliwiający wydanie decyzji w sprawie przyznania prawa własności udziału wynoszącego 3/4 części w nieruchomości stanowiącej działkę gruntu nr 7/2 AM 18 obręb R. na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Uprawnienie uregulowane w art. 118 ust. 2a wyżej powołanej ustawy ma charakter roszczenia osobistego uprawnionej osoby, które nie może stanowić sukcesji zstępnych strony, czy też być potraktowane jako wchodzące do masy spadkowej. Nie ma tu zastosowania zatem art. 30 § 4 k.p.a. stanowiący, iż w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedziczonych, w razie śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. Skoro bowiem decyzja w sprawie przyznania prawa własności nieruchomości na podstawie art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników nie została wydana za życia uprawnionego, to osoby będące spadkobiercami zmarłego, nie nabyły tego prawa. Sam fakt spadkobrania przez następców prawnych Pana H.A. nie ma uzasadnienia dla przyznania im przymiotu strony w prowadzonym postępowaniu z wniosku Pana H.A.. Śmierć Pana H.A. uniemożliwiła organowi I instancji wydanie decyzji rozstrzygającej co do istoty sprawy i stanowi przesłankę umorzenia prowadzonego postępowania. Natomiast kwestia czy innej osobie, będącej zstępnym Pana H.A., przysługiwałoby roszczenie z art. 118 ust. 2a ww. ustawy, wymaga złożenia przez taką osobę stosownego wniosku uwzględniającego ustawowe wymogi zawarte w treści art. 118 ust. 2a ww. ustawy, który rozpatrzony zostanie w odrębnym postępowaniu administracyjnym. Biorąc powyższe ustalenia pod uwagę, organ I instancji, nie może za taki wniosek uznać pisma adw. D.D. działającej w imieniu H.A. bowiem z treści wniosku wynika także żądanie nieodpłatnego przyznania udziału we własności działki gruntu nr 7/2 innym następcom prawnym Pana H.A. według ich udziałów spadkowych a uprawnienie to zdaniem wnoszącej wynika wprost z sukcesji praw. Zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a. gdy postępowanie z jakichkolwiek przyczyn stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Wobec pojawienia się trwałej przeszkody tj. śmierci Pana H.A., uniemożliwiającej zakończenie postępowania co do istoty, organ I instancji stwierdził bezprzedmiotowość postępowania w sprawie przyznania prawa własności udziału wynoszącego 3/4 części w nieruchomości stanowiącej działkę gruntu nr 7/2 AM 18 obręb R. i umorzył postępowanie. Od decyzji organu pierwszej instancji odwołanie, w ustawowym terminie, złożyła H.A., reprezentowana przez pełnomocnika - adwokata K.D.. W uzasadnieniu odwołania wskazano, że śmierć wnioskodawcy – H.A. - nie daje powodu do ustalenia, że postępowanie prowadzone w sprawie stało się bezprzedmiotowe. Jako nieprawidłowe uznano stanowisko organu pierwszej instancji, zgodnie z którym wniosek H.A. dotyczy roszczenia osobistego, nieobjętego sukcesją uniwersalną. Jak wskazano, przy rozstrzyganiu sprawy przepisy dotyczące gospodarstw rolnych (art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) należało stosować z uwzględnieniem przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (art. 1058 - 1088 kc), które dawały szczególne uprawnienia osobom uprawiającym ziemię. Wskazano ponadto, że ekspektatywa nabycia prawa własności nieruchomości także wchodzi w skład spadku i ta - jako nie związana ściśle z osobą spadkodawcy - daje możliwość ubiegania się o przyznanie określonego prawa spadkobiercom H.A.. Po rozpoznaniu tego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy z dni 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tej decyzji organ II instancji zważył, co następuje: Umorzone zaskarżoną decyzją organu pierwszej instancji postępowanie prowadzone było na wniosek H.A., sporządzony dnia 13 czerwca 2007 r. Zawarte we wniosku żądanie dotyczyło, między innymi, przeniesienia, na podstawie o art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, własności działki gruntu oznaczonej geodezyjnie numerem 7/2. W związku z tak określoną przez wnioskodawcę podstawą prawną żądania należy wskazać, że materialnoprawną podstawą prowadzenia postępowania w sprawie przyznania prawa własności działki gruntu stanowiły przepisy art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - zwanej dalej "ustawą". Zgodnie z ich brzmieniem, osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki (ust. 1). Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w art. 118 ust. 1 lub 2 ustawy może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków (ust. 2a). Wyżej powołana regulacja ustawowa wskazuje, że osobom, na rzecz których - w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu - ustanowione zostało prawo użytkowania, przysługuje roszczenie o nieodpłatne przyznanie własności działki gruntu będącej przedmiotem tego użytkowania. Określone natomiast w art. 118 ust. 2a ustawy, uprawnienie zstępnego do żądania przyznania własności działki gruntu - znajdującej się do śmierci wstępnego tej osoby w użytkowaniu - przysługuje wyłącznie w przypadku faktycznego władania przez tego zstępnego przedmiotową działką gruntu. Literalne brzmienie art. 118 ust. 2a ustawy nie pozostawia wątpliwości, że żądanie przyznania prawa własności działki gruntu - będącej uprzednio w użytkowaniu osoby, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów prawa - przysługuje wyłącznie temu ze zstępnych tej osoby, który faktycznie włada daną nieruchomością. Istotne zatem, z punktu widzenia przyznania prawa własności określonej działki gruntu jest (oczywiście przy spełnieniu także innych przesłanek), kto włada gruntem w dacie orzekania o przyznaniu prawa jego własności. Powyższe wskazuje, że decyzja wydana na podstawie art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy dotyczy żądań o charakterze osobistym, które może skutecznie wysunąć konkretna osoba, spełniająca warunki ustawowe. Powyższe stanowisko znajduje uzasadnienie także w orzecznictwie sądów administracyjnych. W wyroku z dnia 10 maja 2011 r. (II SA/Ol 178/11, LEX nr 795682), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wskazał, że uprawnienie uregulowane przepisem art. 118 ust. 1 ustawy ma charakter roszczenia osobistego uprawnionej osoby, które nie może zostać scedowane na zstępnych tej uprawnionej strony, czy też być potraktowane jako wchodzące do masy spadkowej. Co prawda, powołane stanowisko Sądu zostało wyrażone w odniesieniu do uprawnienia wynikającego z art. 118 ust. 1 ustawy (prawa użytkownika do żądania przyznania własności działki gruntu), to jednak fakt, że regulacja zawarta w art. 118 ust. 2a ustawy, wskazuje podobny rodzaj uprawnienia, jak określony w art. 118 ust. 1 ustawy, uzasadnia przyjęcie, że tezę przedstawioną w powołanym wyroku Sądu można odnieść do sytuacji uregulowanej w art. 118 ust. 2a ustawy. Ustalenie, że uprawnienia wskazane w art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy, mają charakter osobisty, czynią bezprzedmiotowym postępowanie administracyjne, wszczęte na skutek żądania wnioskodawcy, który zmarł w czasie toczącego się postępowania. Ściśle związane z sytuacją określonej osoby fizycznej uprawnienie do domagania się przyznania prawa własności działki gruntu, jako niedziedziczne, nie podlega sukcesji uniwersalnej. Zastosowania nie znajdzie w związku z powyższym przepis art. 30 ust. 4 Kodeksu postępowania administracyjnego, zgodnie z którym, w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedziczonych w razie zbycia prawa lub śmierci strony w toku postępowania, na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. Wyjaśnić należy, że umorzenie postępowania, które toczyło się na wniosek H.A., nie wpływa na możliwość złożenia wniosku przez uprawnionego zstępnego rolnika o przyznanie prawa własności działki gruntu nr 7/2, AM -18, obręb R., o powierzchni 3040 m2 i rozpoznania tego wniosku przez organ pierwszej instancji. Mając powyższą argumentację na względzie Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji - jako odpowiadająca prawu - jest prawidłowa. Kolegium nie podzieliło, z przyczyn podanych w uzasadnieniu decyzji, odmiennego zapatrywania strony odwołującej się na kwestię następstwa prawnego po zmarłej stronie postępowania -w odniesieniu do przedmiotu postępowania. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wniosła pełnomocnik skarżącej H.A.. Pełnomocnik zarzuciła decyzji obrazę przepisów prawa, tj. art. 30 § 4 kpa w związku z art. 8 i art. 922 § 2 kc oraz art. 118 ust. 1 i 2 a przywołanej wyżej ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r., polegającą na wadliwym przyjęciu, iż roszczenie oparte o przepis art. 118 ust. 2a ustawy jest roszczeniem osobistym, podczas gdy przepis ten stanowi jedynie o ograniczeniu kręgu osób uprawnionych do zgłoszenia roszczenia o przyznanie własności działki i mimo przyjęcia, że umorzenie postępowania z wniosku H.A. nie wpływa na roszczenie uprawnionego zstępnego rolnika o nieodpłatne przyznanie własności działki Nr 7/2, a postępowanie to ma być prowadzone z innego wniosku. Wskutek śmierci strony ma zastosowanie art. 30 § 4 kpa – na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. H.A. to rolnik, który uprawiał wielohektarowe gospodarstwo wraz z rodziną. Wniosek o przyznanie prawa własności gruntu został złożony w 2007 r., a uprawnienie do przyznania własności tego gruntu było oczywiste. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z mocy art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest jedynie pod względem legalności czyli kontroli zgodności zaskarżonego aktu z prawem. Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - zwana dalej w skrócie p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowania wykładni tych przepisów. Oceniając legalność zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż kwestionowana decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji nie naruszają prawa. Sąd podziela stanowisko organów, że uprawnienie, wynikające z art. 118 ust. 2a przywołanej ustawy ma charakter osobisty, wobec czego postępowanie administracyjne, wszczęte na skutek żądania wnioskodawcy, który zmarł w czasie toczącego się postępowania (nie zapadła decyzja, choćby nieostateczna o przekazaniu bezpłatnie własności działki) staje się z chwilą śmierci wnioskodawcy bezprzedmiotowe. W związku z tym zachodziła w niniejszej sprawie podstawa do umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 kpa. Wbrew stanowisku strony skarżącej działka użytkowana dożywotnio przez osobę, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu nie jest składnikiem masy spadkowej i nie podlega dziedziczeniu, a przedmiotem spadkobrania może być jedynie roszczenie określone w art. 118 ust. 2a powoływanej wcześniej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z którym wystąpić może podmiot spełniający warunki określone w tym przepisie (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 29 czerwca 2010 r., II SA/Wr 472/09, dostępne w CBOSA). Na mocy art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1992 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, po śmierci właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, o przyznanie tej działki na własność mogą ubiegać się zstępni uprawnionego, którzy przejęli po nim posiadanie tej działki (por. wyrok NSA z dnia 23 marca 1993 r. SA/Wr 1823/92, ONSA 1994/3/88). Osoba ubiegająca się o przyznanie nieodpłatnie własności działki na podstawie art 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników musi zatem spełniać łącznie dwa warunki: być zstępnym osoby uprawnionej i fizycznie władać nieruchomością. Warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania) oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości (faktycznego) przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki (por. wyrok NSA z dnia 9 lipca 1998 r., SA/Bk 1482/97, ONSA 1999/2/62). Od tego wymogu przepis nie przewiduje żadnych wyjątków. Z wyraźnego brzmienia przepisu art. 118 ust. 2a ustawy wynika jednoznacznie, iż wolą ustawodawcy, było przyznanie prawa ubiegania się o nieodpłatne przyznanie własności działki, oddanej do użytkowania wieczystego z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, określonej ściśle kategorii osób, spełniających warunki określone w tym przepisie. Roszczenia z art. 118 ustawy nie przysługują zatem wszystkim zstępnym rolnika, lecz jedynie zstępnym określonym w ust. 2a tego przepisu, a więc tym, którzy po śmierci rolnika faktycznie władają działką w zakresie wynikającym z prawa użytkowania, (wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2001 r., II SA/Łd 2129/97, Lex nr 656360). Z brzmienia natomiast ar; 118 ust. 1 tej ustawy wynika jednoznacznie, iż osobie, której przysługuje prawo użytkowania gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Zatem uprawnienie uregulowane tym przepisem ma charakter roszczenia osobistego uprawnionej osoby, które nie może zostać scedowane na zstępnych tej uprawnionej strony, czy też być potraktowane jako wchodzące do masy spadkowej. Niezasadny jest zatem zarzut skarżącej odnośnie naruszenia przez organ orzekający w tej sprawie art. 30 § 4 k.p.a., na podstawie którego w sprawach dotyczących praw dziedzicznych w razie śmierci strony w toku postępowania na jej miejsce wstępują następcy prawni. Jak zostało wyżej wskazane, działka użytkowana dożywotnio przez osobę, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu, jak również prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich nie jest składnikiem masy spadkowej i nie podlega dziedziczeniu. Przepis art. 30 § 4 k.p.a. nie miał zatem zastosowania w rozpatrywanej sprawie. W ocenie Sądu, zasadnie zatem organ umorzył postępowanie, które było bezprzedmiotowe z powodu śmierci strony postępowania (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 10 maja 2011 r., II SA/Ol 178/11, Lex nr 795682, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 19 listopada 2009 r., II SA/Ol 664/09, Lex nr 531596, wyrok WSA w Kielcach z dnia 10 czerwca 2010 r., II SA/Ke 266/10 Lex nr 621907, wyrok NSA z dnia 22 lutego 2012 r., II OSK 2333/10, Lex nr 1138145). Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę jako nietrafną oddalił.