I OZ 244/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wiśniewska, , , po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Ogólnopolskiego Stowarzyszenia [...] w C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 lutego 2013 r., sygn. akt II SAB/Łd 150/12 odmawiające przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Ogólnopolskiego Stowarzyszenia [...] w C. na bezczynność Wojewody [...] w przedmiocie uznania za stronę postępowania p o s t a n a w i a: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać wniosek o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. Postanowieniem z dnia 13 lutego 2013 r., sygn. akt II SAB/Łd 150/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił Ogólnopolskiemu Stowarzyszeniu [...] w C. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego postanowienia WSA w Łodzi stwierdził, że zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie przez strony kosztów związanych z ich udziałem w sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych następuje natomiast w drodze wyjątku, w formie prawa pomocy, które może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1-3 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może nastąpić w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, dyspozycja tego przepisu jest oparta na konstrukcji ograniczonego uznania i wskazuje, że w stosunku do tej kategorii podmiotów ustawodawca przewidział możliwość przyznania prawa pomocy jedynie w przypadkach braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar wykazania okoliczności mających uzasadniać uwzględnienie wniosku spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia WSA w Łodzi wskazano ponadto, że w myśl art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach, z której dochód służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (art. 34 Prawa o stowarzyszeniach). W Prawie o stowarzyszeniach przewidziane są zatem instrumenty, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie stowarzyszenia, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Sąd pierwszej instancji podniósł, że skarżące Stowarzyszenie, chcąc realizować swą statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowego. Zasadą jest prowadzenie działalności przez stowarzyszenie na bazie własnego majątku, a ciężar prowadzenia statutowej działalności nie może obciążać Skarbu Państwa. Tak więc zaniechanie podejmowania prób pozyskiwania środków finansowych na działalność stowarzyszenia, czy brak zapewnienia w statucie stałego źródła dochodu w postaci składek członkowskich w wystarczającej wysokości, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu wniosków o przyznanie prawa pomocy. Postanowienie WSA w Łodzi z dnia 13 lutego 2013 r. zostało w całości zaskarżone zażaleniem Ogólnopolskiego Stowarzyszenia [...] w C. Skarżący wniósł o uchylenie tego postanowienia i przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu zażalenia zarzucono, że Stowarzyszenie jest organizacją "non profit", co utrudnia zgromadzenie środków w celu pokrycia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej: 1) w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wniosek o przyznanie prawa pomocy jest składany na urzędowym formularzu i powinien zawierać m.in. "oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach" (zob. art. 252 § 1 i 2 P.p.s.a.). Z kolei, jak stanowi art. 255 P.p.s.a., "Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego". Z przytoczonych przepisów wynika, że to na stronie wnioskującej o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w określonej sytuacji finansowej uprawniającej do przyznania jej prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona uprawdopodobnić te okoliczności. Niemniej jednak, jeżeli oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy są niewystarczające do ustalenia miarodajnego stanu majątkowego i dochodów wnioskodawcy, to – jak wynika z cytowanego wyżej art. 255 P.p.s.a. – sąd powinien wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów. Postanowienie w przedmiocie przyznania prawa pomocy może być bowiem wydane dopiero po dokładnym ustaleniu, czy wnioskodawca faktycznie spełnia przesłanki warunkujące przyznanie tego prawa. W przedmiotowej sprawie Ogólnopolskie Stowarzyszenie [...] zwróciło się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku z dnia 3 stycznia 2013 r., złożonym na urzędowym formularzu PPPr, Prezes Zarządu Krajowego Stowarzyszenia oświadczył, że Stowarzyszenie nie figuruje w Rejestrze Przedsiębiorców i nie prowadzi działalności gospodarczej, lecz wyłącznie nieodpłatną działalność statutową. Ponadto Stowarzyszenie utrzymuje się ze składek członkowskich, wynoszących ok. 80 zł miesięcznie, nie posiada rachunków bankowych, majątku ani środków finansowych. Również w zażaleniu zaakcentowano, że Stowarzyszenie jest organizacją "non profit". Mając powyższe na uwadze, należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że stowarzyszenie, chcąc realizować swą działalność statutową, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenia – w tym stowarzyszenia "non profit" – muszą mieć bowiem świadomość, że realizując swoje cele przy wykorzystaniu uprawnień procesowych (np. poprzez wszczynanie postępowań sądowych) powinny dbać o to, aby zabezpieczyć odpowiednie środki finansowe na ten cel. Przeciwne stanowisko prowadziłoby do przerzucenia kosztów działalności licznych organizacji społecznych na Skarb Państwa. Nie zmienia to jednak faktu, że postanowienie w przedmiocie przyznania prawa pomocy Stowarzyszeniu powinno być oparte na dokładnych ustaleniach co do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Sąd pierwszej instancji oparł się wyłącznie na informacjach podanych w formularzu PPPr, które nie są pełne, gdyż nie wyjaśniają, jakie środki finansowe posiada Stowarzyszenie i w jakiej wysokości. W szczególności, we wniosku podano, że – z jednej strony – Stowarzyszenie nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi (zob. rubryka 6 formularza), jednak – z drugiej strony – oświadczono, że Stowarzyszenie "utrzymuje się ze składek członkowskich, które wynoszą około 80 zł miesięcznie" (rubryka 5 formularza). Zatem oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych Stowarzyszenia, co uzasadnia wezwanie go do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, w celu wykazania rzeczywistego stanu majątkowego. Ponownie rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd pierwszej instancji powinien – na podstawie art. 255 P.p.s.a. – zwrócić się do wnioskującego Stowarzyszenia o przekazanie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, które pozwolą na dokładne ustalenie stanu majątkowego tego Stowarzyszenia. Dopiero wówczas będzie możliwa ocena, czy Stowarzyszenie nie posiada dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.