I FZ 89/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lutego 2014 r. sygn. akt III SA/Wa 3397/12 w zakresie odmowy zmiany postanowienia z dnia 30 października 2013 r., przyznającego G. T. prawo pomocy poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 10 000 zł w sprawie ze skargi G. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 października 2012 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 17 lutego 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 3397/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując wniosek G. T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 października 2012 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r., odmówił zmiany postanowienia z dnia 30 października 2013 r., w którym skarżącemu przyznane zostało prawo pomocy przez zwolnienie go z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 10 000 zł. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu w wysokości 10 000 zł skarżący zwrócił się o przyznanie mu prawa pomocy przez zwolnienie go od kosztów sądowych. Zarządzeniem z 9 stycznia 2014 r. skarżący został wezwany do nadesłania w terminie 7 dni wypełnionego i podpisanego formularza PPF oraz dokumentów, z których będzie wynikało, że sytuacja skarżącego uległa pogorszeniu od dnia rozpoznania ostatniego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd zaznaczył, że w odpowiedzi na wezwanie skarżący nadesłał formularz PPF, nie nadesłał jednak dokumentów, z których wynikałoby, że jego sytuacja majątkowa uległa pogorszeniu. Zwracając uwagę na to, że ponowny wniosek skarżącego podlega rozpoznaniu w trybie z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), tj. zmiany postanowienia w przypadku zmiany okoliczności sprawy, Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący w swym wniosku stwierdził, że jego sytuacja materialna znacznie się pogorszyła na skutek działań egzekucyjnych prowadzonych przez Urząd Celny i Skarbowy, nie nadsyłając jednak żądanych w tym względzie przez Sąd dokumentów. Zdaniem Sadu oznacza to, że skarżący nie wskazał na zmianę w przedmiocie okoliczności decydujących o przyznaniu prawa pomocy w żądanym przez siebie zakresie, a tym samym Sąd miał podstawy do odmowy modyfikacji poprzedniego postanowienia w tym przedmiocie. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy przez zwolnienie go od wpisu sądowego w pełnej wysokości. W uzasadnieniu zażalenia jego autor stwierdził, że wskutek prowadzenia egzekucji przez Urząd Celny i Urząd Skarbowy sytuacja majątkowa skarżącego uległa znaczącemu pogorszeniu i w chwili obecnej nie dysponuje on środkami pieniężnymi pozwalającymi na uiszczenie wpisu. Zdaniem strony nieprzedstawienie dokumentów potwierdzających trudną sytuację materialną skarżącego nie stanowi podstawy do odmowy udzielenia prawa pomocy, gdyż Sąd powinien był wziąć pod uwagę każdy materiał zgromadzony w sprawie, w tym materiał będący w posiadaniu Urzędu Celnego i Urzędu Skarbowego prowadzącego egzekucję. Za błędne strona uznała założenie Sądu, że skarżący nie wskazał na okoliczności, które uzasadniają pogorszenie jego sytuacji majątkowej – skarżący wielokrotnie podkreślał, że jego sytuacja majątkowa uległa pogorszeniu, a odmowa zwolnienia go od wpisu sądowego w pełnej wysokości faktycznie pozbawia go prawa do obrony. Okoliczności wskazujące na trudną sytuację majątkową skarżącego zostały wskazane w poprzednim wniosku, a Sąd błędnie ocenił zebrany materiał jako niewskazujący na znaczne pogorszenie się sytuacji skarżącego. Strona podkreśliła też, że nadal prowadzona jest egzekucja, w związku z czym sytuacja majątkowa skarżącego ulega systematycznemu pogorszeniu. Nadto skarżący złożył wszelkie posiadane dokumenty, a to, że nie posiada innych dokumentów, nie powinno być podstawą do wydania negatywnej decyzji w przedmiocie zwolnienia od wpisu sądowego. Sąd powinien był ocenić zasadność konieczności przedstawienia żądanych dokumentów i przyczyny ich nieprzedstawienia, powinien był też rozważyć wszystkie okoliczności sprawy, a nie tylko okoliczność nieprzedstawienia dokumentów. Zdaniem skarżącego dowiódł on, że nie posiada środków umożliwiających mu poniesienie kosztów sądowych i nie zostało udowodnione, by skarżący posiadał bądź był w stanie zdobyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Stąd skarżący spełnia wymogi, by zwolnić go z ponoszenia kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należy uchylić. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek złożony przez skarżącego powinien być rozpoznany z uwzględnieniem treści art. 165 P.p.s.a., tj. pod kątem wystąpienia zmian okoliczności sprawy, przy czym mają to być okoliczności istotne dla rozpatrywanej kwestii, a więc – w przedmiotowej sprawie – dla oceny przesłanek umożliwiających ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w szerszym od już przyznanego zakresie. Tylko stwierdzenie, że takie zmiany miały miejsce, czyli że – jak podnosi strona – jej sytuacja uległa pogorszeniu – uprawniałoby Sąd do uznania, że zachodzą przesłanki do zmiany prawomocnego postanowienia z 30 października 2013 r. W okolicznościach sprawy powodem nieuwzględnienia wniosku skarżącego było to, że skarżący nie nadesłał żądanych przez Sąd dokumentów, jednak akta sprawy wskazują, że wezwanie sformułowane przez Sąd w tym zakresie nie było prawidłowe. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. O ile należy zgodzić się z Sądem, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jej stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 165 P.p.s.a., co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy, to dla przyjęcia tak istotnych dla wnioskodawcy negatywnych skutków jego zaniechania należy najpierw stwierdzić, że tryb, o którym mowa, został wykorzystany prawidłowo, tymczasem tak w okolicznościach sprawy nie było. Wymaga podkreślenia, że art. 255 P.p.s.a. wyraźnie wskazuje kolejność czynności podejmowanych przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy – przede wszystkim przed wezwaniem do dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych konieczne jest przeprowadzenie analizy treści wniosku złożonego na podstawie art. 252 P.p.s.a., tj. wniosku złożonego na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.), bez tej oceny niemożliwe jest bowiem stwierdzenie, że zaszły przesłanki do skorzystania z tego trybu (czyli że oświadczenie strony było niewystarczające bądź budziło wątpliwości). Oznacza to, że nie jest prawidłowym działaniem wezwanie jednocześnie o złożenie prawidłowo wypełnionego formularza PPF i nadesłanie dokumentów, z których będzie wynikało, że sytuacja skarżącego uległa pogorszeniu od rozpoznania ostatniego wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak to uczyniono w niniejszej sprawie. Nadto podkreślić trzeba, że wezwanie wystosowane do wnioskodawcy w trybie art. 255 P.p.s.a. musi być wystarczająco precyzyjne, by wiedział on konkretnie jakich oświadczeń czy dokumentów się od niego żąda. Warto wskazać, że już w art. 256 pkt 2 P.p.s.a. ustawodawca wymienił przykładowe dokumenty źródłowe, o których mowa w art. 255, a lista ta została uszczegółowiona w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. nr 227, poz. 2245) – z regulacji tych wynika, że zadaniem formułującego wezwanie referendarza sądowego/sądu jest precyzyjne wskazanie konkretnego dokumentu, tak by skarżący nie musiał się domyślać, o co jest wzywany. Wymogu tego nie spełnia ogólne zobowiązanie strony do nadesłania dokumentów potwierdzających wystąpienie przesłanki z art. 165 P.p.s.a., a do tego sprowadza się treść wezwania sformułowanego na podstawie zarządzenia z 9 stycznia 2014 r. Choć istotnie, jak wskazał Sąd w zaskarżonym postanowieniu, skarżący nie nadesłał żadnych dokumentów, nieprecyzyjne zredagowanie wezwania w tym zakresie uniemożliwia uznanie tylko na tej podstawie, że nie zostało wykazane, iż sytuacja skarżącego uległa pogorszeniu w stopniu usprawiedliwiającym zmianę postanowienia z 30 października 2013 r. Nadmienić też można, że jeszcze przed złożeniem oświadczenia na formularzu PPF strona nadesłała (przy piśmie z 18 grudnia 2013 r.) dokumenty mające potwierdzać jej stanowisko, tj. kopie postanowień o umorzeniu egzekucji ze względu na jej bezskuteczność. Sąd pierwszej instancji nie zbadał tych dokumentów pod kątem potwierdzenia wystąpienia przesłanek z art. 165 P.p.s.a. Oceny takiej (jak również ewentualnych innych dokumentów, jeśli Sąd zdecyduje się na ponowne skorzystanie z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a.) dokona Wojewódzki Sąd Administracyjny przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Odnosząc się do argumentacji zażalenia należy natomiast stwierdzić, że błędne jest stanowisko strony, że rozpatrujący wniosek Sąd pierwszej instancji ma brać pod uwagę materiał będący w posiadaniu Urzędu Skarbowego i Urzędu Celnego. Przepisy art. 246 § 1 i art. 255 P.p.s.a. wskazują jednoznacznie, że to obowiązkiem wnioskodawcy jest wykazanie, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie, a sąd może jedynie zwracać się do niego (nie innych podmiotów) o złożenie dodatkowych oświadczeń bądź dokumentów. W przypadku prawidłowego wezwania skarżącego o takie oświadczenia/dokumenty, ich nieprzedstawienie może skutkować uznaniem, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja majątkowa jest istotnie tak trudna, że powinno mu być przyznane w określonym zakresie prawo pomocy. Skoro to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania zajścia przesłanek do przyznania prawa pomocy, nie jest też konieczne udowodnienie przez Sąd wnioskodawcy, że jest w stanie zdobyć środki potrzebne na pokrycie kosztów sądowych. Warto nadto zauważyć, że argumentacja zażalenia, zgodnie z którą skarżący "wielokrotnie podkreślał, że jego sytuacja majątkowa uległa pogorszeniu", a okoliczności wskazujące na trudną sytuację majątkową "zostały wskazane w poprzednim wniosku", nie może być skuteczna, gdyż nie uwzględnia tego, że obecnie postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy toczy się pod kątem wymogu z art. 165 P.p.s.a., tj. zmiany okoliczności sprawy od czasu wydania postanowienia z 30 października 2013 r. Skarżący powinien mieć na uwadze, że odwoływanie się do okoliczności i dokumentów, które były wskazywane (i oceniane) w toku postępowania zakończonego postanowieniem z 30 października 2013 r., pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie obecnie badanego wniosku. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.