II OZ 604/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Leszek Kamiński po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 10 czerwca 2013 r. sygn. akt III SA/Gd 16/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W. P. na zarządzenie Wójta Gminy Ustka z dnia 2 grudnia 2011 r. nr 0050.166.2011 w przedmiocie zwołania zebrania wiejskiego w celu odwołania sołtysa i rady sołeckiej oraz przeprowadzenia nowych wyborów postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 10 czerwca 2013 r., III SA/Gd 16/13, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), zw. dalej p.p.s.a., odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi W. P. na zarządzenie Wójta Gminy Ustka z dnia 2 grudnia 2011 r., nr 0050.166.2011, w przedmiocie zwołania zebrania wiejskiego w celu odwołania sołtysa i rady sołeckiej oraz przeprowadzenia nowych wyborów. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF, który wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku w dniu 6 marca 2013 r. W. P. zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Ze złożonego przez wnioskodawczynię oświadczenia o stanie rodzinnym, wynikało, że ww. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe oraz jest właścicielką ½ domu oraz samochodu osobowego. Źródłem dochodów wnioskodawczyni jest emerytura w kwocie 1185,80 zł miesięcznie oraz należności w kwocie 333 zł brutto miesięcznie opodatkowane w formie karty podatkowej. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawczyni dołączyła: faktury za energię elektryczną, faktury za gaz zbiornikowy płynny, fakturę za dzierżawę i konserwację zbiornika, faktury za usługi telekomunikacyjne (telefon i Internet), fakturę za usługi komunalne, faktury za usługi wodno – kanalizacyjne, umowę kontyngentową wraz harmonogramem spłat rat w wysokości 198,95 zł miesięcznie, decyzję ustalającą podatek od nieruchomości za 2013 r. w kwocie 215 zł, decyzję w sprawie ustalenia wysokości stawki karty podatkowej na rok 2012, decyzję o waloryzacji emerytury, zeznanie podatkowe PIT 40A, zeznanie podatkowe PIT-37 za rok 2012 stwierdzające nadpłatę w kwocie 886 zł, harmonogram spłat kredytu ratalnego udzielonego przez Kredyt Bank S.A. z ratami w wysokości 11,03 zł, pismo skierowane do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Słupsku w przedmiocie zawieszenia działalności w zakresie wynajmu pokoi oraz zaświadczenia wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Słupsku w przedmiocie okresów prowadzenia działalności w zakresie wynajmu pokoi. Celem potwierdzenia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy a odnoszących się do sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 13 marca 2013 r. wnioskodawczyni została zobowiązana do przedłożenia: a) wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, obrazujących historię (przelewy, wpłaty, wypłaty) i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy; b) oświadczenia w przedmiocie marki, roku produkcji oraz aktualnej wartości rynkowej wskazanego we wniosku o przyznanie prawa pomocy samochodu osobowego. W dniu 5 kwietnia 2013 r. do Sądu Wojewódzkiego wpłynęły: pismo wnioskodawczyni datowane na dzień 5 kwietnia 2013 r., w którym wnioskodawczyni wskazała, że: a) zgromadzone na rachunku bankowym środki w kwocie 4.598,20 zł są przeznaczone na wykonanie instalacji gazowej oraz zakup kotła gazowego; kwota 4.500 zł wypłacona w ostatnim okresie została wydatkowana na zaliczkę na poczet wykonania ww. instalacji a przewidywany koszt całej instalacji to kwota 12.000 zł, w związku z tym na brakującą część wnioskodawczyni zobligowana jest zaciągnąć kredyt; b) jest właścicielem samochodu osobowego Toyota Avensis rocznik 2004 r. o wartości rynkowej 20 tyś. zł; kserokopia dowodu rejestracyjnego ww. pojazdu; wyciąg z rachunku bankowego należącego do wnioskodawczyni za okres 1 stycznia – 29 marca 2013 r. z saldem 4.598,20 zł na dzień 21 marca 2013 r. Postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2013 r. referendarz sądowy odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy wskazując, że ww. nie wykazała, że spełnia ustawowe przesłanki warunkujące zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W dniu 25 kwietnia 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynął sprzeciw od ww. postanowienia, w którym wnioskodawczyni wskazała, że emerytura oraz dochód z prowadzonej przez kilka miesięcy w roku dodatkowej działalności gospodarczej polegającej na wynajmie pokoi wystarcza zaledwie na pokrycie kosztów utrzymania domu. Ponadto wnioskodawczyni wskazała, że wykonanie przyłącza gazowego oraz montaż instalacji gazowej w trybie pilnym oznacza zaspokojenie fundamentalnych potrzeb życiowych. Do sprzeciwu wnioskodawczyni dołączyła fakturę VAT za ww. usługi opiewającą na kwotę 10.310 zł. Zarządzeniem z dnia 25 kwietnia 2013 r. wnioskodawczyni została ponadto zobowiązana do wykazania jaki dochód uzyskała z wynajmu pokoi gościnnych w roku 2012. W dniu 3 czerwca 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynęło zaświadczenie wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Słupsku, w świetle którego wnioskodawczyni za rok 2012 złożyła zeznanie PIT – 37 (obrazujące kwotę dochodów z emerytury). W pisemnym oświadczeniu wnioskodawczyni wskazała z kolei, że organ wydający zaświadczenie nie odniósł się do treści złożonego wniosku, gdyż karta podatkowa jako sposób rozliczenia dochodów powoduje, że organ skarbowy nie posiada dokumentów obrazujących te dochody. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku po ponownym zbadaniu akt sprawy (w tym oświadczenia wnioskodawczyni o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz przedłożonych do akt sprawy dokumentów źródłowych) doszedł do przekonania, że wnioskodawczyni nie wykazała, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zestawienie ww. kwot ze stanem majątkowym wnioskodawczyni nie uzasadnia bowiem uznania, że ww. nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd Wojewódzki wskazał, że dochody wnioskodawczyni z tytułu świadczeń emerytalnych mają charakter dochodów stałych. Zatem wnioskodawczyni nie mająca nikogo na utrzymaniu winna uwzględnić możliwość poniesienia kosztów powstałych w niniejszej sprawie, czyniąc oszczędności choćby z bieżących dochodów, bądź też zabezpieczając odpowiednią sumę z posiadanych w momencie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy oszczędności. Sąd Wojewódzki zauważył, że w momencie składania wniosku o przyznanie prawa pomocy saldo rachunku bankowego należącego do wnioskodawczyni i zasilanego w głównej mierze wpłatami własnymi wynosiło 10.369,29 zł. Nadto wnioskodawczyni jako osoba generująca dochody z wynajmu pokoi gościnnych winna była wykazać w sposób nie budzący wątpliwości, jaka jest realna wysokość tych dochodów. Z dokumentów załączonych do wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z dokumentów nadesłanych w następstwie ww. zarządzeń z dnia 13 marca i 25 kwietnia 2013 r. ww. okoliczności nie wynikają. Podana we wniosku o przyznanie prawa pomocy kwota dochodu wynoszącego 333,00 zł brutto miesięcznie (z adnotacją – karta podatkowa) nie została przez wnioskodawczynię poparta jakąkolwiek dokumentacją, co utrudniło Sądowi Wojewódzkiemu dokonanie jej weryfikacji. Co równie ważne, wysokość tej kwoty w zestawieniu ze źródłem, dzięki któremu jest uzyskiwana budzi uzasadnioną wątpliwość w świetle zasad doświadczenia życiowego. Wnioskodawczyni miała zaś możliwość dokładnego wykazania realnej wysokości tych dochodów na przykład w zestawieniu miesięcznym odnoszącym się do miesięcy, w których dochody te są osiągane. Przedmiotowe kwestie nie zostały przez wnioskodawczynię wyjaśnione, a podawane w tej materii informacje Sąd Wojewódzki odczytał jako selektywne. Przedmiotowego zapatrywania nie zmieniło w żaden sposób przedłożone zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Słupsku, gdyż jego treść w żaden sposób nie odnosi się do realnej wysokości uzyskiwanych dochodów. Ponadto poniesienie wydatków związanych z wykonaniem przyłącza gazowego nie może stanowić podstawy do automatycznego przyznania prawa pomocy w żądanym przez wnioskodawczynię zakresie. Sąd Wojewódzki wskazał, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie hierarchizuje się poniesionych przez stronę wydatków (nawet tych koniecznych) lecz zestawia się rozmiar kosztów jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy i jej aktualne możliwości płatnicze. Przedmiotowe zestawienie nie dało podstaw do uznania, że wnioskodawczyni dysponująca określonym majątkiem (udział w nieruchomości, samochód osobowy znacznej wartości, środki na rachunku bankowym) jak i osiągająca określone dochody (emerytura, wynajem pokoi) nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Za uznaniem, że wnioskodawczyni nie spełnia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przemówił również fakt, iż w postępowaniu w sprawie o sygnaturze III SA/Gd 262/12 wnioskodawczyni na etapie postępowania kasacyjnego korzystała z pomocy profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Fakt reprezentowania wnioskodawczyni przez profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, przemilczany w sprzeciwie od postanowienia referendarza, w ocenie Wojewódzkiego Sądu w oczywisty sposób kontrastuje z prezentowaną w niniejszej sprawie złą kondycją finansową strony. Niezależnie od powyższego Sąd Wojewódzki wskazał, że przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie jest warunkiem koniecznym dla skutecznego rozpoznania złożonej przez wnioskodawczynię skargi. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji nie jest bowiem obwarowane przymusem adwokacko-radcowskim. Ponadto sąd pierwszej instancji ocenia zaskarżony akt (w tym wypadku zarządzenie wójta) biorąc pod uwagę wszelkie ewentualne uchybienia, a nie tylko te wskazywane przez skarżącego czy jego pełnomocnika. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła W.P. podnosząc, że nie zgadza się z jego treścią. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma uzasadnionych podstaw, zatem nie może odnieść zamierzonego skutku. Co do zasady instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a. zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). przy rozpoznaniu wniosku na podstawie tej przesłanki mniejsze znaczenie ma aspekt wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść, gdyż przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowym jest możliwe tylko wówczas, gdy strona nie jest w stanie ponieść nawet minimum kosztów. Nie ulega wątpliwości, że okoliczności przedstawione przez W. P. nie dawały podstaw do zwolnienia od kosztów sądowych. Zwolnienie takie byłoby usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść jakichkolwiek opłat, czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie niniejszej taka sytuacja nie ma miejsca. Należy bowiem mieć na uwadze, że skarżąca uzyskuje stały dochód miesięczny (emeryturę w kwocie 1185,80 zł oraz inne należności w kwocie 333 zł opodatkowane w formie karty podatkowej), który przy racjonalnym gospodarowaniu pozwala na poniesienie kosztów sądowych. Powyższe oznacza, że zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 czerwca 2012 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając na uwadze wszystkie wyżej opisane okoliczności faktyczne i argumenty prawne Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak na wstępie z mocy art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.