II OZ 390/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 31/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. N. na postanowienie Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] października 2012 r. znak: [...] postanawia: oddalić zażalenie. J. N. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu oświadczeniu z dnia 6 lutego 2013 r. o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną oraz dwojgiem uczących się dzieci. J. N. i jego żona osiągają dochody ze stosunku pracy oraz z działalności gospodarczej. Łączny dochód rodziny ze wskazanych źródeł strona określiła na kwotę około 6.000 zł. Jako posiadany majątek skarżący wskazał dom o powierzchni 178 m2, mieszkanie o powierzchni 50 m2, nieruchomość rolną o powierzchni 5 ha, pięcioletni samochód osobowy [...], samochód w leasingu na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej. Uzasadniając żądanie przyznania prawa pomocy J. N. stwierdził, że łączny dochód rodziny wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, w tym spłatę kredytu mieszkaniowego zaciągniętego we frankach szwajcarskich na 20 lat. Wskazał, że przebywał w ubiegłym roku i aktualnie przebywa na zwolnieniu lekarskim z powodu problemów ortopedycznych i kardiologicznych, co wiąże się ze zmniejszeniem osiąganych przez niego dochodów. Nadmienił, że zmuszony jest odkładać środki finansowe na zabieg kolana, a następnie rekonwalescencję. Stwierdził, że założona przez niego niespełna dwa lata temu działalność gospodarcza wiąże się ze znacznymi kosztami. Skarżący przedstawił zestawienie następujących, miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem rodziny: opłaty za energię elektryczną (około 200 zł) wywóz nieczystości płynnych (180 zł dwa razy miesięcznie); wywóz nieczystości stałych (około 40 zł); zakup oleju grzewczego (3.000 zł "mniej więcej kwartalnie"); podatek od nieruchomości (łącznie 267 zł, a 22,33 zł miesięcznie); telefon, internet (około 300 zł); zakupy żywności, środków czystości, odzieży i inne potrzeby życiowe (około 1.000 zł); rata kredytu mieszkaniowego (około 1.500 zł); koszty utrzymania dzieci (około 1.500 zł) - w tym: wyżywienie (około 500 zł), dodatkowe lekcje języków obcych oraz innych przedmiotów (około 500 zł), ubrania i inne przedmioty (około 500 zł). Skarżący podał, że jeśli to konieczne, korzysta z pomocy rodziny. Postanowieniem z dnia 14 lutego 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie podmówił J. N. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. J. N. złożył sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący stwierdził, że wbrew ustaleniom poczynionym przez referendarza sądowego, uzyskiwane przez niego i jego żonę dochody, wobec kosztów utrzymania rodziny, na które składają się liczne należności, nie pozawalają na wygospodarowanie nawet kwoty 100 zł na wpis od skargi. J. N. zakwestionował odmowę uwzględniania kosztów spłaty zaciągniętego przezeń kredytu mieszkaniowego, jako niezbędnych wydatków gospodarstwa domowego. Wskazał, że jest to zobowiązanie prawne, które stawia go w pozycji dłużnika, dlatego nie można stwierdzić, że wydatki na spłatę kredytu nie są konieczne. Konsekwencje wiążące się z zaprzestaniem dokonywania spłaty kredytu są bardzo daleko idące zarówno dla niego, jak i dla jego rodziny. Skarżący stwierdził również, że w dzisiejszej koniunkturze nauka języków obcych jest podstawą. Z tego względu, w jego ocenie, koszy ponoszone na dodatkowe zajęcia, na które uczęszczają jego dzieci, również należy zaliczyć do niezbędnych i podstawowych. Nadmienił, że dzieci mają również dodatkowe potrzeby, jak np. wyjście do kina, co także wiąże się z dodatkowymi wydatkami. Wnioskodawca stwierdził, że nie są to bynajmniej wydatki związane z ekskluzywnym życiem, lecz na przeciętnym poziomie, zapewniające normalne, typowe życie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, postanowieniem z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 31/13, odmówił J. N. przyznania prawa pomocy. Sąd wskazał, że oceniając wykazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 6 lutego 2013 r. sytuację rodzinną, dochody i stan majątkowy skarżącego, a także uwzględniając okoliczności przedstawione w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, nie można stwierdzić, że J. N. jest osobą zdolną do zaspokojenia jedynie podstawowych potrzeb życiowych siebie i swojej rodziny. Przeciwnie - biorąc pod uwagę wysokość dochodu osiąganego przez wnioskodawcę i jego żonę, posiadany przez niego majątek nieruchomy, w skład którego wchodzą zarówno dom i mieszkanie, jak i pięciohektarowa nieruchomość rolna, a także wymienione przez niego źródła wydatków budżetu domowego, należy stwierdzić, że jest on w stanie wygospodarować dodatkowe środki bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Sąd zauważył, że wpis od skargi na postanowienie Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej z dnia [...] października 2012 r., do którego uiszczenia zobowiązano skarżącego zarządzeniem Przewodniczącego z dnia 10 stycznia 2013 r. wynosi 100 zł. Jest to najniższy dopuszczalny wpis w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Także wysokość innych opłat sądowych, ewentualnie należnych w postępowaniu wszczętym skargą J. N., jak opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku i jego doręczenie, czy wpis od skargi kasacyjnej, jednorazowo nie przekroczy wskazanej powyżej kwoty. Ponadto zarówno skarżący jak i jego żona uzyskują dochody ze stosunku pracy oraz z działalności gospodarczej, a łączna, deklarowana przez wnioskodawcę wysokość dochodu czteroosobowej rodziny wynosi około 6.000 zł miesięcznie. Należy też zauważyć, że w skład majątku nieruchomego skarżącego wchodzą zarówno dom o powierzchni 178 m2, jak i mieszkanie o powierzchni 50 m2, zatem dwie nieruchomości o charakterze mieszkaniowym. Ponadto w sytuacji, gdy potrzeby mieszkaniowe skarżącego, jego żony i dwojga małoletnich dzieci są zaspokojone (z przedstawianych przez niego źródeł wydatków, jak koszty wywozu nieczystości płynnych, czy koszty ogrzewania wynika, że rodzina mieszka w domu), brak jest podstaw, aby zakwalifikować koszty spłaty kredytu hipotecznego zaciągniętego na to mieszkanie, jako koszty koniecznego utrzymania rodziny skarżącego. Skredytowanie zakupu lokalu mieszkalnego służyło bowiem powiększeniu majątku wnioskodawcy, a nie zaspokojeniu koniecznych potrzeb jego rodziny. Co więcej sam fakt udzielania J. N. kredytu bankowego świadczy o tym, że posiada on zweryfikowaną przez profesjonalną instytucję finansową, zdolność kredytową, a więc po uwzględnieniu podstawowych kosztów utrzymania jest w stanie zaoszczędzić część dochodu z przeznaczeniem na inne cele. Przypominając, że kwota wpisu należnego od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 100 zł należy też dodać, że kredyt zaciągnięty przez J. N. jest kredytem walutowym. Należy więc oczekiwać, że skarżący dysponuje środkami pieniężnymi w takiej wysokości (pewną ich rezerwą), które pozwalają spłacić ratę kredytu także w sytuacji zwyżki kursu waluty. Sąd podkreślił, że powyższe wywody nie oznaczają w żadnym wypadku, że bagatelizuje on konieczność i wagę terminowej spłaty przez skarżącego zobowiązań kredytowych. Wydatki ponoszone przez stronę na spłatę zaciągniętego kredytu nie mają jednak pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego, w szczególności, gdy zaciągnięcie kredytu służyło pomnażaniu majątku wnioskodawcy. Nie może uchodzić, zdaniem Sądu, uwadze, że poza wskazanymi dwiema nieruchomościami mieszkaniowymi w skład majątku skarżącego wchodzi nieruchomość rolna o powierzchni 5 ha. Sąd podkreślił też, że nie kwestionuje w żaden sposób potrzeby dokształcenia małoletnich dzieci skarżącego, czy też realizowania przez nie innych zainteresowań, np. poprzez wyjścia do kina. Koszty realizacji tych potrzeb nie mogą być jednak zakwalifikowane jako konieczne koszty utrzymania rodziny, a w konsekwencji nie mogą mieć one pierwszeństwa przed obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Możliwość ich poniesienia wskazuje natomiast, że po poczynieniu wydatków związanych z zaspokojeniem kosztów koniecznego utrzymania czteroosobowej rodziny, skarżący jest w stanie wygospodarować dodatkowe środki z przeznaczeniem na inne cele. Wykazane przez J. N. stan rodzinny, dochody i stan majątkowy pozwalają zatem w ocenie Sądu stwierdzić, że skarżący - bez uszczerbku koniecznego utrzymania - może wygospodarować 100 zł na wpis od skargi, a następnie ponieść inne, ewentualnie należne koszty postępowania. Zażaleniem J. N. zaskarżył powyższe postanowienie w całości, zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) polegające na odmowie przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sytuacji, gdy wykazał on, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, iż jego zdaniem przedłożone do akt sprawy dokumenty oraz złożone oświadczenia są wiarygodne, a w efekcie wystarczające do przyjęcia, iż nie jest on w stanie uiścić wymaganego wpisu sądowego. Skarżący wyjaśnił, że jego sytuacja finansowa w związku z m.in. problemami zdrowotnymi, długotrwałym przebywaniu na zwolnieniu lekarskim, uległa pogorszeniu w okresie ostatnich miesięcy. Wskazał także na datę otrzymania kredytu, co miało miejsce kilka lat temu gdy posiadał jeszcze płynność finansową oraz uzyskiwał znacznie wyższe dochody. Dodał, że obecnie jedynie dzięki pomocy rodziny stara się terminowo, bez żadnych opóźnień regulować wszystkie zobowiązania. Ponadto jego zdaniem sam fakt posiadania majątku nie może być traktowany jako jedna z okoliczności dyskwalifikujących go jako osobę, której należałoby przyznać prawo pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze nie tylko pod uwagę wysokość uzyskiwanych dochodów ale również stan majątkowy strony. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przede wszystkim miesięczne dochody gospodarstwa domowego skarżącego wskazują, że nie należy on do grona osób ubogich, których nie stać na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Również wzięcie pod uwagę przez Sąd I instancji przy ocenie przedmiotowego wniosku faktu, iż skarżący i jego rodzina mają zaspokojone potrzeby mieszkaniowe zasługuje na aprobatę. Nie bez znaczenia dla oceny wniosku skarżącego jest także okoliczność, iż na obecnym etapie postępowania jedynym kosztem, jaki ciąży na skarżącym, jest obowiązek uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 100 zł. Skarżący nie wykazał zatem dostatecznie zasadności swego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga ponadto, że w postępowaniu wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy przesłanką badaną przez sąd jest przede wszystkim stan majątkowy wnioskodawcy - jego stan zdrowia nie wpływa bezpośrednio na treść orzeczenia w tym przedmiocie. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.