II GZ 480/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 29 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Towarzystwa [...] w L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. z dnia 16 kwietnia 2013 r.; sygn. akt I SA/Lu 6/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Towarzystwa [...] w L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] października 2012 r.; Nr [...] w przedmiocie określenia kwoty podlegającej zwrotowi do budżetu jednostki samorządu terytorialnego z tytułu wykorzystania dotacji niezgodnie z przeznaczeniem postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w L. postanowieniem z 16 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Lu 6/13 odmówił Towarzystwu [...] w L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z [...] października 2012 r., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty podlegającej zwrotowi do budżetu jednostki samorządu terytorialnego z tytułu wykorzystania dotacji niezgodnie z przeznaczeniem. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca wyjaśnił, że jest organizacją non profit i otrzymuje dotacje unijne oraz oświatowe, których przeznaczenie jest ściśle określone. Wskazał, że na koniec grudnia 2012 r. wartość środków finansowych zgromadzonych na jego rachunkach bankowych wyniosła: 145 458,65 zł (konto projektowe); 14,28 zł (konto szkoły) i 17,93 zł (konto dotacyjne). Strona podniosła również, że spłaca kredyt w wysokości 500 000 zł zaciągnięty na zakup szkoły w K., oraz że zalega z zapłatą wynagrodzeń za prowadzone szkolenia i zajęcia na kwotę 115 400 zł. Do wniosku Towarzystwo dołączyło bilans i rachunek zysków i strat na dzień 31 grudnia 2011 r., z którego wynika, że za ostatni rok obrotowy działalność Stowarzyszenia przyniosła stratę w kwocie 61 400,68 zł, a wartość środków trwałych na koniec 2011 r. wyniosła 1 352 683,45 zł. Sąd stwierdził, że na koszty sądowe postępowania, na obecnym jego etapie, składa się wpis sądowy od skargi wynoszący 1500 zł. Obowiązek wykazania istnienia przesłanki uzasadniającej zwolnienie od kosztów sądowych spoczywa na stronie postępowania, a zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna zawsze wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz aktualnej kondycji finansowej strony. Nie kwestionując stanowiska strony, że zgromadzone na rachunku projektowym i dotacyjnym środki finansowe należy wykorzystać zgodnie przeznaczeniem, Sąd zauważył, że Towarzystwo posiada znaczny majątek, gdzie wartość środków trwałych wynosi 1 352 683,45 zł, a wartość aktywów obrotowych 268 191,48 zł (według bilansu sporządzonego na 31 grudnia 2011 r.). Sąd wskazał, że organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. W ocenie Sądu, Stowarzyszenie chcąc realizować swą statutową działalność, musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych prowadzonych przez siebie spraw i w ramach planowania wydatków powinno uwzględnić tę okoliczność. W ocenie Sądu strona skarżąca nie wykazała, że poczyniła jakiekolwiek kroki zmierzające do poprawy własnej dochodowości i zdobycia środków na pokrycie kosztów sądowych. Sąd podniósł, że w myśl art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (j.t. Dz.U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855 ze zm.) majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie może również prowadzić działalność gospodarczą według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Natomiast fakt, że cele działalności stowarzyszenia mają charakter niezarobkowy (art. 2 ust. 1 ustawy Prawo o stowarzyszeniach), oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia (art. 34 ustawy Prawo o stowarzyszeniach). Okoliczność, że Stowarzyszenie zrezygnowało z możliwości uzyskania dochodów w taki sposób, nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy i przerzucenia ciężaru kosztów postępowania przed sądami administracyjnymi na Skarb Państwa. Sąd zauważył, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa nad zobowiązaniami publicznoprawnymi, a jak wynika z oświadczenia strony skarżącej, Towarzystwo spłaca na bieżąco wysoki kredyt konsumpcyjny, co oznacza, że dysponuje środkami finansowymi, które mogłoby przeznaczyć na opłaty sądowe. Również wykazanie straty w ostatecznym rozliczeniu bilansowym na potrzeby rozliczeń podatkowych nie oznacza jeszcze, że strona nie osiąga dochodów w sensie ekonomicznym. W zażaleniu Towarzystwo [...] w L. wniosło o zmianę postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy. Wskazało, że nie może pozwolić sobie na nieterminowe spłacanie rat kredytowych, gdyż w związku z wypracowywaniem małego zysku doprowadziłoby to do zajęcia komorniczego i popadnięcia w jeszcze większe długi. Podkreśliło, że wysokość środków trwałych związana jest z posiadaniem nieruchomości i z sumy tej nie sposób wydzielić kwoty mogącej zaspokoić koszty postępowania sądowego. Wskazało też na poniesiona stratę i zaległości w zapłacie wynagrodzeń za prowadzone szkolenia i zajęcia na kwotę 115 400 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: ppsa), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 ppsa osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zatem ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na wnioskodawcy. Należy podkreślić, że strona wstępująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że strona nie wykazała istnienia przesłanki pozwalającej na przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W swoich rozważaniach ujął wszystkie informacje przedstawione przez stronę i prawidłowo uznał, że na dzień złożenia wniosku Towarzystwo dysponowało środkami na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał na fakt, iż Towarzystwo, mimo bycia jednostką non profit, chcąc realizować swą statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo, gdyż założeniem instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. Również spłata kredytu nie może być okolicznością uzasadniającą zwolnienie od kosztów sądowych. Podejmując bowiem decyzję o jego zaciągnięciu strona musiała też liczyć się z koniecznością jego spłaty. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji konieczność spłaty zaciągniętych zobowiązań kredytowych nie może mieć priorytetu zapłaty przed ponoszeniem kosztów sądowych. Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez stronę skarżącą w ostatecznym rozliczeniu bilansowym strata, która powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych. Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej. W zażaleniu strona ograniczyła się w zasadzie jedynie do polemiki ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji i ogólnych twierdzeń. W tej sytuacji należy uznać, że skarżąca nie zdołała w sposób skuteczny podważyć stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odnośnie zasadności odmowy przyznania skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie. Na marginesie dodać należy, że istnieje możliwość ponownego wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tej samej sprawie. Ponowne złożenie wniosku w tej samej sprawie może być spowodowane w szczególności zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.