I OZ 395/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Bożena Popowska po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia H. K. i Z. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 8 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Rz 1168/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi H. K. i Z. K. na postanowienie Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w Rzeszowie z dnia [...] października 2012 r., nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania administracyjnego postanawia oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 1168/12 odmówił H. K. i Z. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi H. K. i Z. K. na postanowienie Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Geodezyjnego i Kartograficznego w Rzeszowie z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 100 zł skarżący H. K. i Z. K. wystąpili z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z 21 lutego 2013 r. referendarz sądowy odmówił przyznania wnioskodawcom przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Z zachowaniem ustawowego terminu od orzeczenia tego skarżący wnieśli sprzeciw. Ze złożonych oświadczeń wynika, że wnioskodawcy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe wraz z pozostającą na ich utrzymaniu [...]-letnią studiującą córką. Mieszkają w domu o pow. 90 m², posiadają nieruchomość rolną o pow. 1,46 ha, która w części jest wykorzystywana pod uprawy na własne potrzeby, które nie przynoszą dochodu. Posiadają także ciągnik rolniczy z [...] r. wykorzystywany w gospodarstwie, na który wydali w lutym br. 275 zł na zakup paliwa. Utrzymują się z emerytur w wysokości 1491 i 1726 zł netto. Nie posiadają żadnych oszczędności, ponieważ od 1991 r. kształcili sześcioro swoich dzieci. Ze względu na wiek i stan zdrowia nie mogą podjąć zatrudnienia. Średnie miesięczne wydatki na zakup żywności wynoszą 600 zł, na leki i środki opatrunkowe 150 zł. Z kolei na utrzymanie domu przeznaczają średnio: na gaz 100 zł, wodę 50 zł, energię elektryczną 85 zł, ścieki 150 zł. Budżet domowy obciążają także wydatki doraźne na obowiązkowe ubezpieczenie rolnicze w kwocie 368 zł. Ponieśli także wydatki związane z remontem instalacji wodno-grzewczej wynoszące około 2600 zł, zakupem pieca c.o. za 2500 zł, który spłacają. Na opiekę stomatologiczną wydatkowali około 1400 zł w okresie IX – XII 2012 r., zakup materiału siewnego – 234 zł (IV 2012 r.). Na utrzymanie studiującej zamiejscowo córki przeznaczają około 1600 zł, w tym 650 na wynajem pokoju, 180 zł na wyżywienie, leki, ubrania, pomoce naukowe, odzież na zajęcia praktyczne. W I semestrze 2012/2013 zakupili również podręczniki za 611 zł. Podnieśli także, że w innych sprawach toczących się przed tutejszym Sądem koszty sądowe ponosili z pożyczonych pieniędzy, które obecnie muszą zwracać. Wojewódzki Sąd Administracyjny odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym wskazał, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oceniając sytuację majątkową wnioskodawców Sąd I instancji uznał, że nie ziściły się przesłanki do uwzględniania wniosku. Suma ewentualnych kosztów postępowania, w szczególności wpis od skargi podlegający uiszczeniu w pierwszej fazie postępowania przed sądem, wynosi 100 zł, a kolejne wydatki mogą się ewentualnie pojawić dopiero w przyszłości. Brak zatem podstawy do uznania, że poniesienie wydatku 100 zł może negatywnie oddziaływać na możliwość koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wnioskodawcy posiadają stałe źródła dochodów w łącznej wysokości 3217 zł netto. Ponoszą typowe wydatki na codzienne, niezbędne utrzymanie (żywność, media, środki czystości). Mają także na utrzymaniu dorosłą studiującą córkę. Natomiast bez znaczenia dla rozpoznania wniosku ma okoliczność, że od 1991 r. ponosili wydatki na edukację innych swoich dzieci. Jest to okres zbyt odległy, aby miał znaczenie dla obecnego ich stanu majątkowego. Nie wykazali bowiem, aby spłacali obecnie długi z tamtego okresu związane z edukacją czy wychowaniem dzieci. Aktualnie prowadzą gospodarstwo domowe we dwoje, a córka w zasadzie przebywa poza domem (studiuje zamiejscowo). Po pokryciu wymienionych wydatków wnioskodawcy dysponują jeszcze wolnymi środkami pieniężnymi, z których mogą bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego uiścić należne koszty sądowe. Ze środków takich częściowo pokryli koszty remontu instalacji w domu, jak też wydatki na leczenie stomatologiczne i pomoce naukowe dla studiującej córki oraz prowadzone gospodarstwo rolne. Posiadają zatem realną zdolność płatniczą ponad wydatki niezbędne i konieczne do podstawowego utrzymania. Oceny tej nie zmienia podnoszony, choć nie wykazany fakt spłaty pożyczanych stale pieniędzy, w tym na naukę córki czy koszty sądowe w innych postępowaniach. W istocie oznacza to możliwość wywiązania się z zaciąganych zobowiązań po pokryciu wydatków koniecznych. Sąd wskazał, że prawo pomocy służy osobom o zerowych lub nikłych dochodach, albo które z uwagi na rodzaj wydatków ponoszonych na utrzymanie konieczne siebie i rodziny, nie są w stanie realnie ponieść pełnych kosztów sądowych, bez uszczerbku dla takiego utrzymania. Inicjując postępowanie administracyjne, które toczy się już od dłuższego czasu, a także sądowe, skarżący powinni liczyć się z koniecznością poniesienia pewnych wydatków z nimi związanych. W tym celu powinni poczynić odpowiednie, choćby minimalne starania o zabezpieczenie środków na ten cel. Zobowiązania publicznoprawne nie mogą być traktowane jako mniej istotne od prywatnoprawnych, za wyjątkiem przeznaczanych na utrzymanie konieczne. Ponadto, stosownie do art. 200 P.p.s.a. w przypadku uwzględnienia skargi przysługiwał im będzie od organu zwrot poniesionych kosztów postępowania W zażaleniu na powyższe postanowienie H. K. i Z. K. podnieśli, że nie stać ich na dokonywanie wymaganych opłat sądowych. Wskazali, że w życiu ciężko pracowali w polu, w domu, opiekowali się leżącą w łóżku [...] - letnią matką, nie pobierającą emerytury, a z pensji musieli opłacać składki KRUS. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Z treści tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione przez nią dokumenty powinny zatem wskazywać na okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W szczególności strona nie wypełnia obowiązków wynikających ze spoczywającego na niej ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawia dokumentów, na podstawie których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego sprawę. Zwolnienie od tegoż obowiązku ma charakter wyjątkowy i muszą za nim przemawiać uzasadnione okoliczności faktyczne wskazujące, że obiektywna sytuacja finansowa strony nie daje jej możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. Obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności osoby fizycznej, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę - por. post. NSA z 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 862/04 (niepubl.). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (np. bezdomni czy osoby bezrobotne). Wskazać należy, że dopiero gdy środki, którymi dysponuje wnioskodawca, okażą się niewystarczające, można wystąpić o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie, jak zasadnie przyjął Sąd pierwszej instancji, nie zostało w przekonujący sposób wykazane przez skarżących, że znajdują się oni w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł. Biorąc pod uwagę, że rodzina skarżących posiada stały dochód w wysokości w wysokości 3217 zł, a więc przewyższa minimalne wynagrodzenie za pracę przyjąć należy, iż skarżący będący inicjatorem prowadzonego postępowania sądowego, są w stanie bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny zabezpieczyć odpowiednie kwoty, które umożliwią im partycypowanie w kosztach postępowania. Skarżący aktualnie prowadzą gospodarstwo domowe we dwoje, a córka praktycznie przebywa poza domem, gdyż studiuje zamiejscowo. W ich przypadku nawet przyjęte w pełnej wysokości niezbędne wydatki związane z zakupem żywności, leczeniem i opłatami (odpowiednio: 600, 150 i 385 zł), powiększone o koszty związane z utrzymaniem studiującej córki (1600 zł) dają kwotę niższą od uzyskiwanych miesięcznie stałych dochodów. Różnica między tymi dochodami a wydatkami jest jednocześnie wyższa niż wymagana obecnie kwota kosztów sądowych. Mając dodatkowo na uwadze wielokrotnie wyższe pozostałe poniesione przez skarżących wydatki (związane z remontem instalacji wodno – grzewczej, zapłatą za usługi stomatologiczne, dodatkowym zakupem pomocy naukowych dla córki czy prowadzeniem gospodarstwa rolnego) należy stwierdzić, że na ich poniesienie również musieli wygospodarować fundusze, a więc niezależnie od kosztów niezbędnego utrzymania na poczynienie dodatkowych oszczędności musiała im pozwalać sytuacja finansowa (oceny tej nie zmienia podnoszona konieczność rzekomej zapłaty za piec c.o., co do której należy także stwierdzić, że nie została w żaden sposób wykazana wysokość tego zobowiązania, wysokość kwoty pozostałej do spłaty, osoba /podmiot na rzecz której zapłata ma nastąpić czy termin tej zapłaty). Jednocześnie wskazać należy, że skarżący nie wykazali w wystarczającym zakresie okoliczności ponoszenia aktualnie dodatkowych kosztów ponad typowe wydatki na codzienne, niezbędne utrzymanie. W konsekwencji powyższych rozważań należy uznać, że na tym etapie postępowania skarżący nie wykazali, aby poniesienie kosztów sądowych mogło spowodować dla nich uszczerbek utrzymania koniecznego a przedstawiony przez wnioskodawców materiał dowodowy oraz podane okoliczności pozwoliły Sądowi I instancji na przyjęcie, że w sprawie niniejszej skarżący nie wykazali określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Należy zaznaczyć, że - zgodnie z dyspozycją art. 243 § 1 P.p.s.a. - stronie można przyznać prawo pomocy na jej wniosek złożony w toku postępowania. Ustawa P.p.s.a. nie ogranicza uprawnienia do złożenia wniosku o prawo pomocy do pojedynczej i jednorazowej czynności. Tym samym, skarżący mogą ponownie złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy, niezależnie od etapu postępowania sądowoadministracyjnego. W takim stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.