IV SA/Gl 500/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Walentek Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska (spr.) Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Pasiek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lutego 2013 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza M. z dnia [...] r. nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M., działający z upoważnienia Burmistrza M., decyzją z dnia [...], Nr [...] przyznał J.K. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej małoletnich dzieci: syna K. i córki K., w wysokości [...], - zł. i [...],- zł. miesięcznie, na okres od [...] do [...]. Decyzja ta stała się ostateczna i została wykonana. W dniu [...] wskazany organ, działając z urzędu wszczął postępowanie w sprawie ustalenia prawa do funduszu alimentacyjnego na rzecz K. i K. K. za okres zasiłkowy [...], celem ustalenia czy pobrane świadczenia są świadczeniami nienależnymi (zawiadomienie z dnia [...] k- 16 akt administracyjnych). Decyzją Burmistrza Miasta M. z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 163 Kodeksu postępowania administracyjnego, zobowiązano J.K. do zwrotu kwoty [...] zł. wraz z odsetkami od dnia [...] do dnia zapłaty z tytułu nienależnie pobranego funduszu alimentacyjnego na rzecz jej małoletnich dzieci K. i K.K. za okres świadczeniowy [...]. W uzasadnieniu decyzji organ powołał się na treść art. 23 ust. 1 i 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 z późn. zm), w myśl którego osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Taka sytuacja, zdaniem organu, zachodzi w niniejszej sprawie, albowiem z posiadanych dokumentów wynika, że małoletnie dzieci uprawnione do świadczeń z funduszu alimentacyjnego – K. i K. K., reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego matkę J.K., nie zamieszkiwały na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez w/w okres świadczeniowy oraz od dnia [...] nie uczęszczały do Zespołu Szkół Publicznych Nr [...] Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi im. [...] w M., ale wyjechały do [...]. Z tego powodu, na podstawie art. 1 a pkt 2 i art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uznano wypłacone w okresie od dnia [...] świadczenie alimentacyjne w łącznej kwocie [...] zł. za nienależnie pobrane do zwrotu wraz z odsetkami. W odwołaniu od powyższej decyzji J.K. domagała się uchylenia powyższej decyzji, bowiem w okresie świadczeniowym [...] wraz z dziećmi przebywała poza granicami Polski z przyczyn turystycznych i zdrowotnych, nadto do dnia [...] była zatrudniona na umowę o pracę w Polsce, czyli jej zdaniem zamieszkiwała na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia [...], Nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie zaistniał stan faktyczny uregulowany w art. 23 ust. 1 i 7 w związku z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zatem zobowiązanie do zwrotu świadczenia alimentacyjnego było zasadne. Dodatkowo, osoby uprawnione w okresie świadczeniowym nie zamieszkiwały na terenie Polski, ale w [...], gdzie realizują obowiązek szkolny. To, że odwołująca w okresie do [...], była zatrudniona w Polsce nie oznacza, że tam zamieszkiwała, bowiem jak wynika ze świadectwa pracy korzystała z urlopu bezpłatnego w okresie od dnia [...] do dnia [...], a obecnie została zwolniona z pracy i nie zarejestrowała się jako osoba bezrobotna. Skargę na powyższą decyzję złożyła J.K., wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasadzenie kosztów postępowania. Rozstrzygnięciom zarzuciła naruszenie prawa materialnego, zwłaszcza art. 1a ust. 1 i ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 25 Kodeksu cywilnego, poprzez sprzeczność z konstytucyjną zasadą pomocniczości oraz koncepcją racjonalnego ustawodawcy, który premiowałby dłużników alimentacyjnych i dyskryminował dzieci uczące się poza granicami kraju. Akcentowała, iż jej były mąż nie jest osobą ubogą, chorą czy patologiczną. Posiada dom i nową rodzinę oraz celowo prowadzi nie zarejestrowaną działalność usługowo-handlową, tak aby nie wypłacać należnych alimentów. Na jednej ze spraw rozwodowych sam przyznał, iż nie opłaca mu się podejmować pracy, bo musiałby połowę wynagrodzenia oddawać na dzieci skarżącej. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Sąd administracyjny, w zakresie swej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną pod względem jej zgodności z prawem materialnym i procesowym, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jej wydania oraz uwzględnia skargę w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 p.p.s.a.). Skład orzekający rozpatrując niniejszą sprawę uwzględnił skargę z przyczyn w niej niepodniesionych, a które to przyczyny zobowiązany był wziąć pod rozwagę z urzędu, na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a., który stanowi, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...], nr [...], którą zobowiązano skarżącą do zwrotu kwoty [...] zł. wraz z odsetkami od dnia [...] do dnia zapłaty z tytułu nienależnie pobranego funduszu alimentacyjnego na rzecz jej małoletnich dzieci K. i K. K. za okres świadczeniowy [...]. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 23 ust. 1 i 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie: "ustawą", w brzmieniu obowiązującym w dniu jej wydania. Przepis ten wskazuje na obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty, a jego zastosowanie jest uzależnione od ustalenia ostateczną decyzją kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami (art. 23 ust. 5 ustawy). Ustawodawca zdefiniował pojęcie "nienależnego świadczenia" w art. 2 pkt 7 ustawy, zgodnie z którym oznacza ono świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylone). Zauważyć przyjdzie, iż przywołany przepis art. 2 pkt 7 lit. d wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., na podstawie art. 2 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212). Natomiast art. 3 tej samej ustawy stanowi, iż sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. W rozpatrywanej sprawie prawo skarżącej do świadczeń z funduszu alimentacyjnego powstało przed dniem 1 stycznia 2012 r., dlatego zastosowanie mają w niej przepisy dotychczasowe, a więc treść art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, w brzmieniu: "d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty". Z zestawienia treści zacytowanego art. 2 pkt 7 lit. d w związku z art. 18 ust. 1 8 i art. 23 ust. 1, 5 i 7 ustawy wynika, że w przypadku jednoczesnego pobierania w okresie świadczeniowym alimentów przez osobę uprawnioną, ostateczną decyzją muszą być ustalone kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy konieczne jest bowiem uprzednie ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Wówczas, gdy uprawomocni się decyzja ustalająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można dopiero nakazać osobie uprawnionej jego zwrot. Innymi słowy, decyzja w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnego świadczenia jest decyzją zależną od decyzji ustalającej, że dane świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym. W rozpatrywanej sprawie upłynął już okres świadczeniowy od dnia [...] do dnia [...], na który przyznane zostało skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej małoletnich dzieci - syna K. i córki K., w wysokości [...] zł. i [...] zł. miesięcznie, ale taka decyzja nie została wydana. W tych okolicznościach sprawy, mocą kwestionowanych decyzji organy orzekły o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego bez uprzedniego ustalenia ostateczną decyzją kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń wraz z odsetkami, jako przedstawicielce ustawowej małoletnich dzieci - syna K. i córki K. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ pierwszej instancji zobowiązany będzie do wykazania, że w sprawie doszło do pobrania nienależnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, mając na uwadze jedną z przesłanek wymienionych w art. 2 ust. 7 lit. a-d ustawy, a następnie dokonana ustalenia i wyliczenia kwoty świadczeń nienależnie wypłaconych skarżącej. Stosownie do treści art. 163 K.p.a. organ administracji publicznej może uchylić lub zmienić decyzję, na mocy której strona nabyła prawo, także w innych przypadkach oraz na innych zasadach niż określone w niniejszym rozdziale, o ile przewidują to przepisy szczególne. Jednakże pozbawienie strony prawa przyznanego wcześniej decyzją administracyjną z mocą wsteczną powinno mieć miejsce jedynie wyjątkowo i tylko wówczas, gdy przewiduje to przepis prawa. Zatem do uchylenie decyzji z dnia [...] Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M., działającego z upoważnienia Burmistrza M., przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletnich dzieci skarżącej mogłoby dojść jedynie w trakcie ich pobierania w okresie świadczeniowym [...]. W orzecznictwie akcentuje się, że obowiązek uchylenia bądź zmiany decyzji ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego w oparciu o regulację art. 24 ustawy nie zachodzi, gdy okres pobierania danego świadczenia już minął (por. wyrok NSA z dnia 8 lutego 2012 r. o sygn. akt I OSK 1662/11 oraz wyroki WSA w Gliwicach z dnia 10 kwietnia 2012 r. o sygn. akt IV SA/Gl 753/11 i z dnia 2 sierpnia 2012 r. o sygn. akt IV SA/GI 1233/11, dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA). W tym miejscu, z uwagi na treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji nadmienić przyjdzie, iż zgodnie z treścią art. 1a. ust. 1 ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują: 1) obywatelom polskim; 2) cudzoziemcom: b) jeżeli wynika to z wiążących Rzeczpospolitą Polską umów dwustronnych o zabezpieczeniu społecznym, c) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na osiedlenie się, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Wspólnot Europejskich oraz zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony udzielonego w związku z okolicznością, o której mowa w art. 53 ust. 1 pkt 13 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2006 r. Nr 234, poz. 1694, z późn. zm.1)), d) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z uzyskaniem statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej. W myśl ust. 2 świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobom, o których mowa w ust. 1, jeżeli zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres świadczeniowy, w którym otrzymują świadczenia z funduszu alimentacyjnego, chyba że dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Definicję osoby uprawnionej zawiera przepis art. 2 pkt 11 ustawy, który stanowi, że osoba uprawniona oznacza osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Jednocześnie ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego (art. 15 ust. 1 ustawy). Z treści przytoczonych powyżej przepisów, w sposób nie budzący wątpliwości, wynika, że osobą uprawnioną do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest dziecko (a nie jego przedstawiciel ustawowy). Ta konstatacja prowadzi z kolei do wniosku, że przepis art. 1a ustawy w całości dotyczy osoby uprawnionej, zatem dziecka. Tym samym, wynikający z art. 1a ust. 2 wymóg przebywania na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w okresie świadczeniowym, w którym pobierane jest świadczenie, dotyczy dziecka jako osoby uprawnionej, a nie jego przedstawiciela ustawowego. W konsekwencji, utrata prawa do świadczenia może nastąpić m.in. w przypadku, gdy osoba uprawniona, czyli dziecko, nie przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W tym stanie rzeczy, decyzje o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i o nakazaniu jego zwrotu nie mogły ostać się w obrocie prawnym, bowiem zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, a to art. 23 ust. 1 i art. 24 w związku z art. 2 pkt 7 ustawy, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. W toku ponownego rozpatrzenia sprawy organ uwzględni wywody zaprezentowane w niniejszym uzasadnieniu, przy czym pełne ustalenia faktyczne i rozważania prawne pozwolą dopiero na wydanie decyzji, zgodnej z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. Mając na względzie powyższe, Sąd, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 134 i art. 135 oraz art. 152 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji i orzekł, jak w sentencji.