II SA/Bk 433/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. wobec postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] lutego 2013 r. o odmowie przyznania Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu w Ł. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów w sprawie ze skargi Z. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie opłaty eksploatacyjnej p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wartość środków trwałych SKO to 105.372,09 zł. Rok 2012 Kolegium zakończyło stratą w wysokości 1.021.076,14 zł. Na dzień 31 grudnia 2012 r. na koncie bankowym wnioskodawcy nie było środków finansowych. Na pokrycie kosztów prowadzonych postępowań sądowych i prokuratorskich SKO w Ł. dysponuje kwotą 4.000 – 4.610 zł. Wnioskodawca podkreślił, że w budżecie brak jest środków finansowych na pokrycie wpisu od skargi kasacyjnej od wyroku tut. Sądu zapadłego w sprawie niniejszej. Dodatkowo w rozstrzygnięciu tym zasądzono od Kolegium kwotę 15.767 zł na rzecz skarżącej Z. L. tytułem zwrotu wpisu sądowego. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego SKO nadesłało plan finansowy według klasyfikacji budżetowej na 2013 r. W oparciu o te okoliczności faktyczne referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] lutego 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu orzeczenia podano, że SKO w Ł. jest państwową jednostką budżetową. Posiada wydzielone w rocznym planie finansowym na 2013 r. środki przeznaczone na pokrycie bieżących wydatków własnych. Dlatego też, wnioskodawca powinien, w ramach tych zasobów wygospodarować i przeznaczyć część funduszy na pokrycie kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi kasacyjnej. W sytuacji, gdy środki przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych tj. 4.000 zł na rok 2013 (§ 4610 planu finansowego wg klasyfikacji budżetowej k. 104) nie pozwalają na uiszczenie wymaganych aktualnie kosztów postępowania, tj. wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 7.884 zł to należy dokonać odpowiednich przesunięć pomiędzy podziałkami klasyfikacji budżetowej. Z postanowieniem tym nie zgodziło się SKO w Ł. i wniosło sprzeciw zarzucając naruszenie art. 246 § 2 pkt 1 ppsa, poprzez przyjęcie, że posiada ono środki finansowe na opłacenie kosztów sądowych w kwocie 7884 zł i odmówienie przyznania prawa pomocy w tym zakresie. Zdaniem SKO stanowisko zawarte w kwestionowanym postanowieniu jest wadliwe. Wskazano, że Kolegium nie posiada całości środków finansowych na opłacenie wpisu od skargi kasacyjnej i nie ma możliwości przesunięcia pomiędzy podziałkami klasyfikacji budżetowej. Kwota 4000 zł (faktycznie 3086 zł, gdyż po dwóch wyrokach WSA w B. z dnia [...] stycznia 2013 r. w sprawie ze skargi W. i Z. T. sygn. akt [...] i ze skargi K. S. [...], Kolegium ma do uiszczenia kwotę 2x 457 = 914 zł kosztów) jest kwotą przeznaczoną na koszty sądowe na cały 2013 r. we wszystkich sprawach. W zaskarżonym postanowieniu nie wskazano, co do jakich środków finansowych możliwe są przesunięcia. Podniesiono, że nie mogą one dotyczy to środków na wynagrodzenia, czy też innych niezbędnych wydatków związanych z funkcjonowaniem Kolegium. Wszystkie środki finansowe Kolegium są rozdysponowane na konkretne cele, co wykazano wyraźnie, w dołączonym do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, planie finansowym na 2013 r. W przypadku nie uwzględnienia żądania zwolnienia z wpisu w całości wniesiono o zwolnienie w części. Końcowo wskazano, że treść uzasadnienia jest wewnętrznie i sprzeczna bowiem w 3 i 4 akapicie wskazuje się w jakich przypadkach następuje przyznanie prawa pomocy osobie prawnej podczas, gdy w kolejnym akapicie, przytaczając art. 3 ustawy o samorządowych kolegiach odwoławczych, wskazuje się, że jest ono państwową jednostka budżetową a nie osobą prawną. Do sprzeciwu dołączono informację dotycząca sposobu rozdysponowania środków finansowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje. Wniesienie sprzeciwu zgodnie z przepisem art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. nr 270 ze zm.) spowodowało utratę mocy postanowienia referendarza i konieczność rozpoznania sprawy będącej przedmiotem wniosku przez Sąd. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ppsa, osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Omawiana ustawa zawiera nadto regulacje dotyczące zwolnienia od kosztów ex lege. Przedmiotowy i częściowo podmiotowy katalog spraw w których nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych zawarty jest w art. 239 ppsa. Regulacja ta nie przewiduje zwolnienia od kosztów sądowych organu administracji publicznej, który zgodnie z art. 32 ppsa jest stroną postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że ustawodawca w postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie wprowadził, wzorem procedury cywilnej, zwolnienia od opłat sądowych Skarbu Państwa oraz instytucji państwowych, co wynika z art. 94 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.). W literaturze przedmiotu wskazuje się, że instytucja prawa pomocy została wprowadzona przez ustawodawcę do postępowania przed sądami administracyjnymi w celu urzeczywistnienia realizacji prawa do sądu, w tych przypadkach, gdy podmiot, którego prawa i obowiązki zostały władczo określone na skutek działania lub zaniechania organów administracji publicznej, nie jest w stanie opłacić wnoszonych do sądu pism lub samodzielnie występować przed tym sądem. W konsekwencji, adresatem norm prawnych wywiedzionych z przepisów regulujących prawo pomocy w tym postępowaniu nie jest organ administracji publicznej, mimo że jest on traktowany jako strona postępowania (por. M. Kazek, Dopuszczalność składania przez organy administracji publicznej wniosku o przyznanie prawa pomocy, Przegląd Prawa Publicznego nr z 2009 r., s. 49 i nast.). Sąd orzekający w sprawie niniejszej w pełni podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawarte w postanowieniach z dnia 29 grudnia 2006 r.: I FZ 550/06 (LEX nr 936177) i I FZ 591/06 (dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zdaniem NSA "przepisy art. 246 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie obejmują organów administracji publicznej, co oznacza brak podstawy prawnej do przyznania im prawa pomocy. Skoro zatem podmiotowo organy administracji publicznej nie są uprawnione do uzyskania prawa pomocy jako ex officio posiadające środki finansowe i obsługę prawną, nie mogą też – ujmując rzecz przedmiotowo – skutecznie powoływać okoliczności przemawiających za przyznaniem takiej pomocy". W ślad za postanowieniem o sygn. I FZ 591/06 należy podkreślić, że podmiot, który wnosi obecnie de facto o odstąpienie od zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości zrealizowanej w art. 199 ppsa, nie może wymagać, by instytucja prawa pomocy wypełniała brak ustawowego zwolnienia wobec przyjmowanej praktyki nieuwzględnienia kosztów postępowania w planach finansowych. Nie zmieni nawet tego okoliczność, że środki pobrane przez organ i wpłacone następnie do kasy sądu zasilą w rzeczywistości budżet państwa, a więc wrócą do źródła. Na gruncie tego postanowienia nie zasługuje na uwzględnienie argumentacja wnioskodawcy, z której wynika, że obecnie Kolegium nie ma całości środków na opłacenie wpisu od skargi kasacyjnej i nie ma wolnych środków, które mogą być wykorzystane na ten cel. Jak twierdzi bowiem sąd kasacyjny "środki na działalność organów władzy wykonawczej przewidziane są w budżecie państwa, więc nie można mówić o ich braku. Co więcej - żaden organ administracji publicznej nie posiada zdolności upadłościowej, po myśli ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.)." Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 ppsa orzeczono jak w sentencji. W świetle powyższej argumentacji już tylko marginalnie wskazać należy, że chybiona jest argumentacja zgodnie z którą nie jest dopuszczalne żeby Kolegium swobodnie gospodarowało środkami finansowymi. Jak bowiem wynika z treści art. 3 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 856 ze zm.), kolegia są państwowymi jednostkami budżetowymi. Tym samym ma w stosunku do nich zastosowanie ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.), gdzie art. 1 ust. 1 stanowi, że "ustawa określa zakres i zasady działania oraz organizację jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych". Przepis art. 171 tej ustawy, który jest odpowiednikiem art. 148 i 148a ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104) określa zasady dokonywania przeniesień środków pomiędzy podziałkami klasyfikacji budżetu państwa przez władzę wykonawczą. Owe przeniesienie pozwala na zwiększenie wydatków budżetowych w określonej przedziałce klasyfikacji budżetowej, przy jednoczesnym zmniejszeniu w zamian o tę samą kwotę wysokości wydatków w innej przedziałce. W doktrynie wskazuje się, że instytucja przeniesienia wydatków stanowi jeden z trzech dopuszczalnych przez ustawę o finansach publicznych instrumentów uelastyczniania procesu budżetowego, oprócz instytucji rezerw (art. 140) oraz blokowania środków (art. 177). Prawo dokonywania przeniesień wydatków budżetowych przysługuje dysponentom części budżetowych, kierownikom podległych im jednostek organizacyjnych a także Radzie Ministrów (por. L. Lipiec-Warzecha; Ustawa o finansach publicznych. Komentarz; dostępny w systemie informatycznym LEX; komentarz do art. 171 ustawy). Omawiane tutaj przeniesienia doznają wprawdzie ograniczeń wynikających z treści samej ustawy, które nie mają jednakże w tym przypadku zastosowania, albowiem nie chodzi o zwiększenie uposażenia czy wynagrodzenia ze stosunku pracy; nie chodzi również o przeniesienie polegające na zmniejszeniu bądź zwiększeniu wydatków przeznaczonych na finansowanie programów finansowanych z udziałem środków europejskich. Pozostałe ograniczenia mają charakter czysto formalny i jako takie, nie potwierdzają oświadczenia przyjętego w uzasadnieniu wniosku, że kolegium nie może dokonywać przesunięć środków w ogólności. Równie istotny z omawianego punktu widzenia jest także art. 164 ustawy o finansach publicznych. Zgodnie z jego brzmieniem wydatki nieprzewidziane, których obowiązkowe płatności wynikają z tytułów wykonawczych, wyroków sądowych lub ugód, mogą być dokonywane bez względu na poziom środków finansowych zaplanowanych na ten cel. Odpowiednia zmiana planu wydatków powinna nastąpić w trybie przeniesień wydatków z innych podziałek klasyfikacji wydatków lub rezerw celowych – ust. 1. Ustęp 2 tego przepisu stanowi, że do przeniesień, o których mowa w ust. 1, nie stosuje się ograniczeń wynikających z art. 171 ust. 1-5.