II SA/Lu 138/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca), Protokolant sekretarz sądowy Beata Skubis-Kawczyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 14 marca 2013 r. sprawy ze skargi Ł. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r., nr [...], obie w części nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami; II. oddala skargę w pozostałej części. Decyzją z dnia 14 grudnia 2012 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], po rozpoznaniu odwołania Ł. G. od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy [...] przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej [...] z dnia 26 października 2012 r., nr [...], orzekającej o nienależnym pobraniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o obowiązku zwrotu tych świadczeń – utrzymało w mocy tę decyzję. Decyzja Kolegium zapadła w następujących okolicznościach sprawy. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej [...], działając z upoważnienia Wójta Gminy [...], decyzją z dnia 27 września 2010 r., nr [...], przyznał Ł. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie 400 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] decyzją z dnia 8 maja 2012 r., nr [...], stwierdziło nieważność powołanej decyzji z dnia 27 września 2010 r. z powodu rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.). Kolegium wyjaśniło, że przyznając świadczenia organ błędnie wyliczył dochód strony, bez uwzględnienia kwoty alimentów otrzymywanych przez matkę strony – B. G. bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego. Rzeczywisty dochód strony był wyższy od kwoty kryterium dochodowego, którego przekroczenie skutkowało brakiem prawa do przyznanych świadczeń. Decyzją Kierownika GOPS [...] z dnia 26 października 2012 r., nr [...], uznano za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone Ł. G., w okresie od 1 października 2010 r. do 31 stycznia 2011 r. w kwocie 1 600,00 zł oraz nakazano zwrot nienależnie pobranej kwoty 1 600,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, wynoszącymi na dzień wydania decyzji 386,65 zł. Organ wskazał, iż wobec zyskania przymiotu ostateczności przez powołaną decyzję Kolegium stwierdzającą nieważność decyzji przyznającej świadczenia, obowiązkiem organu było żądanie zwrotu wypłaconych stronie we wskazanym wyżej okresie nienależnie pobranych świadczeń z odsetkami ustawowymi. W odwołaniu od tej decyzji Ł. G. zakwestionował zasadność orzekania o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, w sytuacji gdy organ przyznając przedmiotowe świadczenia wiedział o alimentach przekazywanych jego matce bezpośrednio przez komornika. Matka odwołującego się przyjmowała te świadczenia na rzecz dzieci w przekonaniu, że są one należne, a organ działa zgodnie z prawem. Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji decyzją z dnia 14 grudnia 2012 r., nr [...], Kolegium podzieliło stanowisko tego organu co do zasadności orzeczenia w rozpoznawanej sprawie o pobraniu nienależnych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o zwrocie tych świadczeń. Wbrew zarzutom strony, z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika, że wystarczającą przesłanką do uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłaconego na rzecz osób uprawnionych, za świadczenie nienależnie pobrane, jest jego wypłacenie bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie. Bez znaczenia dla sprawy pozostaje okoliczność, iż strona nie ponosi winy za wypłatę świadczeń nienależnych. Konstrukcja prawna instytucji nienależnie pobranego świadczenia na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie pozwala na uwzględnienie tego rodzaju subiektywnych przesłanek. Spełnienie kryteriów ustawowych, w tym przypadku stwierdzenie nieważności decyzji o przyznaniu świadczeń z funduszu, rodzi automatyczny obowiązek wydania rozstrzygnięcia o stwierdzeniu nienależnie pobranych świadczeń oraz o ich zwrocie. Kwota główna należności oraz kwota odsetek ustawowych na dzień wydania decyzji, zostały wyliczone prawidłowo. Skargę do Sądu na powyższą decyzję Kolegium złożył Ł. G., wnosząc o jej uchylenie. Skarżący zarzucił, że kwota żądana do zwrotu powinna zostać potrącona z przysługującej mu i niewypłaconej przez organ pierwszej instancji kwoty, jaką organ ten jest zobowiązany zwrócić mu wraz z odsetkami. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wymogów art. 107 § 3 K.p.a., gdyż Kolegium nie odniosło się do powyższego zarzutu podniesionego w odwołaniu. Tym samym organ odwoławczy naruszył także ogólne zasady postępowania wyrażone w art. 7 i art. 8 K.p.a. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo organ wyjaśnił, iż kwoty alimentów przekazane przez komornika sądowego do GOPS [...] w lutym i marcu 2011 r., uzyskane od dłużnika alimentacyjnego zostały już zaliczone na poczet jego zadłużenia za okres od października do listopada 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, o ile zmierza do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji jako wydanej z naruszeniem prawa. Sąd uwzględnił skargę z przyczyn w niej niepodniesionych, które to przyczyny zobowiązany był wziąć pod rozwagę z urzędu w myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "P.p.s.a.", który stanowi, iż sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 26 października 2012 r., nr [...], orzekającą o nienależnym pobraniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o zwrocie przez skarżącego tych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7 ze zm.), zwanej dalej: "ustawą". W myśl art. 23 ust. 1 i 7 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Odsetki te są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Z przepisów tych wynika, że dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, konieczne jest uprzednie ostateczne zakończenie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń. Dopiero zatem, gdy decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane uzyska przymiot ostateczności, można nakazywać jego zwrot. Decyzja w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnego świadczenia stanowi więc decyzję zależną od obowiązywalności decyzji ustalającej, że dane świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym (por. wyroki WSA w Lublinie z dnia 31 grudnia 2012 r., II SA/Lu 768/12 oraz II SA/Lu 767/12 – niepubl., dostępne w CBOSA). Brak było zatem podstaw w niniejszej sprawie do jednoczesnego orzekania przez organy administracji o uznaniu jako nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 1 600,00 zł, wypłaconych skarżącemu w okresie od 1 października 2010 r. do 31 stycznia 2011 r. oraz o nałożeniu na niego obowiązku zwrotu tychże należności wraz z odsetkami ustawowymi. Dopiero w razie uostatecznienia się rozstrzygnięcia w przedmiocie stwierdzenia nienależnego pobrania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, możliwe będzie wydanie decyzji dotyczącej zwrotu wskazanych świadczeń z należnymi odsetkami. Należy również wskazać, iż w razie wydania przez organ właściwy wierzyciela decyzji orzekającej o zwrocie przedmiotowych należności wraz z odsetkami, która to decyzja zyskałaby przymiot ostateczności, organ ten, stosownie do art. 23 ust. 8 ustawy, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, iż organ właściwy wierzyciela, działając z urzędu, może zastosować określoną wyżej formę ulgi w uiszczeniu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, o ile dojdzie do przekonania, że w danej sprawie zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Przepis ten nie wymaga więc dla wszczęcia postępowania w powyższym zakresie złożenia wniosku przez legitymowany do tego podmiot. Ponadto ustawodawca bardzo ogólnie formułuje przesłanki umorzenia wskazanych należności, odroczenia ich terminu płatności albo rozłożenia ich na raty, albowiem nie ogranicza w żaden sposób rodzaju lub charakteru okoliczności, o jakich mowa w art. 23 ust. 8 in fine ustawy, poza tym, że dotyczyć one muszą "sytuacji rodziny". Oznacza to, że tychże "szczególnych" okoliczności nie można zawęzić jedynie do uwarunkowań wynikających z trudnej sytuacji dochodowej, osobistej lub zdrowotnej rodziny, ale należy przez nie rozumieć wszelkie możliwe przypadki, kwalifikujące sytuację rodziny jako "szczególną". Taki zamysł ustawodawcy potwierdza również redakcja innych przepisów ustawy. Przykładowo bowiem w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy dopuszczona została możliwość umorzenia przez organ właściwy wierzyciela – na wniosek dłużnika alimentacyjnego – jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia termin płatności tych należności albo rozłożenia ich na raty, mając na względzie jego "sytuację dochodową i rodzinną". Przepis ten ogranicza więc, w przeciwieństwie do art. 23 ust. 8 ustawy, możliwość umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego, ale z uwagi na okoliczności dotyczące sytuacji finansowej i rodzinnej tej osoby. Przepis art. 23 ust. 8 ustawy takich ograniczeń nie wprowadza. Trzeba zatem podkreślić, iż, jak wynika z art. 27 ust. 9 ustawy, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Oznacza to, że w przypadku, gdy – tak jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie – komornik sądowy uchybił temu przepisowi i przekazał wyegzekwowane pieniądze bezpośrednio wierzycielowi, nie zaś organowi właściwemu wierzyciela, to wówczas organ ten winien wskazaną sytuację wyjaśnić z organem egzekucyjnym, a nie może winą za zaistniałą sytuację obciążać wierzyciela. Błąd powstały po stronie kancelarii komorniczej, polegający na przekazaniu skarżącej – a nie organowi administracji – kwoty alimentów, nie może obciążać strony. Taki sposób działania w istocie naruszałby zasadę praworządności (art. 7 K.p.a.) i budzenia zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej (art. 8 K.p.a.). Skoro więc, jak wynika z akt administracyjnych sprawy, w dniu 10 sierpnia 2009 r., to jest ponad rok przed datą przyznania skarżącemu przedmiotowych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, organ pierwszej instancji wiedział o przekazywaniu przez dłużnika alimentacyjnego alimentów bezpośrednio matce skarżącego w 2009 r. (s. 2-3 uzasadnienia decyzji SKO [...] z dnia 8 maja 2012 r., nr [...]; k. 36, 37v akt adm.), to istotnie skarżący mógł pozostawać w usprawiedliwionym przekonaniu, że wypłacane mu świadczenia z funduszu alimentacyjnego są należne. Zakładał bowiem, że organ działa zgodnie z prawem. Jakkolwiek okoliczności te nie mogły być wzięte pod uwagę przy orzekaniu o stwierdzeniu nienależnie pobranego świadczenia, to mogą i winny być oceniane w przypadku ewentualnego orzekania o umorzeniu kwot nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. Nie może być bowiem tak, by skarżący, który działał w zaufaniu do organów administracji publicznej, ponosił konsekwencje prawnie wadliwych działań tychże organów, nie wynikających z jego zaniedbań. Wskazane naruszenia przepisów postępowania uzasadniały uchylenie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 135 P.p.s.a., zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji, w częściach orzekających o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami. W pozostałej części skarga jako niezasadna podlega oddaleniu w myśl art. 151 P.p.s.a. Niewątpliwie, na podstawie powołanych przepisów ustawy, wobec uostatecznienia się decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 8 maja 2012 r., nr [...], stwierdzającej nieważność (z powodu rażącego naruszenia prawa) decyzji organu pierwszej instancji z dnia 27 września 2010 r., nr [...], przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, obowiązkiem organu właściwego wierzyciela było wydanie decyzji uznającej wypłacone skarżącemu świadczenia za nienależnie pobrane. Niezasadne były również pozostałe podnoszone przez skarżącego zarzuty. Jakkolwiek bowiem Kolegium nie odniosło się wyczerpująco w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do argumentacji skarżącego co do konieczności potrącenia należności organu względem niego z kwoty pozostającej w dyspozycji organu, która – w ocenie skarżącego – jest mu należna, to uchybienie to nie mogło mieć istotnego wpływ na wynik sprawy. Wskazana okoliczność nie stanowiła bowiem przesłanki wyłączającej możliwość orzekania o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wypłaconego z funduszu alimentacyjnego. Z tych wszystkich względów Sąd orzekł, jak w sentencji wyroku. Rozpoznając ponownie sprawę organy administracji uwzględnią wszystkie przedstawione wyżej uwagi. Sygn. akt II SA/Lu 138/13