II OZ 406/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 703/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. J. i B. D. na decyzję Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] września 2012 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Skarżąca Z. J. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżącej wynika, że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe, pomimo że zamieszkuje w budynku wspólnie z siostrą i jej córką, a budynek stanowi współwłasność jej i siostry. Od [...] grudnia 2012 r. jest zatrudniona w sklepie spożywczo-przemysłowym jako pracownik do spraw promocji z wynagrodzeniem brutto 1600 zł. Wedle oświadczenia skarżącej, nie posiada ona żadnego majątku, oszczędności, przedmiotów wartościowych, poza udziałem (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2. Skarżąca wyjaśniła, że uzyskiwany przez nią dochód nie jest wysoki, a opłaty za media pochłaniają miesięcznie kwotę 500-600 zł. W tej sytuacji nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Referendarz sądowy zobowiązał skarżącą do przedłożenia określonych dokumentów. Na powyższe wezwanie skarżąca nadesłała saldo z rachunku bankowego, gdzie figuruje kwota 2665 zł, ale nie wynika z tego dokumentu ani do kogo należy rachunek, ani z jakiego dnia jest to saldo. Przedstawiła także zaświadczenie o zatrudnieniu na umowę o pracę na czas określony od [...] grudnia 2012 r. z wynagrodzeniem 1600 zł brutto, dokument dostawy węgla i jego zakupu na kwotę 710 zł, fakturę za gaz, fakturę za usługi telekomunikacyjne na kwotę 54,10 zł, opłaty za wodę i ścieki na kwotę 30 zł, fakturę za energię elektryczną na kwotę 363,14 zł, rachunek za wywóz nieczystości stałych 57 zł miesięcznie, dokument poświadczający wysokość podatku od nieruchomości w wysokości 443 zł rocznie oaz rozliczenie z podatku za rok 2011 gdzie dochód z dwóch źródeł wyniósł 16335 zł. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 marca 2013 roku odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że skarżąca uchyliła się od dokładnej realizacji wezwania do przedstawienia konkretnych, ściśle określonych dokumentów, mianowicie nie przedstawiła wyciągu z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, nie przedstawiła zaświadczenia o uzyskiwanym wynagrodzeniu w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz nie złożyła oświadczenie w przedmiocie posiadanych pojazdów mechanicznych. Ponadto wskazał, że na rachunku bankowym zdeponowana jest kwota w wysokości 2655 zł, która przewyższa kwotę otrzymywanego miesięcznego wynagrodzenia, stąd trudno uznać za prawdziwe twierdzenie skarżącej o braku środków na uiszczenie wpisu w sprawie, gdy posiada taką kwotę na rachunku, a przedstawione opłaty za dom są stosunkowo niewielkie i uiszczane na bieżąco. W związku z powyższym nie zostały spełnione przesłanki pozwalające na pozytywne załatwienie wniosku skarżącej. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia z dnia 6 marca 2013 r. oraz ponowne rozpatrzenie wniosku o zwolnienie z opłat sądowych. Skarżąca podniosła, że nie przedłożyła zaświadczenia o zarobkach za okres ostatnich trzech miesięcy, gdyż podjęła pracę na czas określony dopiero od dnia [...] grudnia 2012 r. - z miesięcznym wynagrodzeniem w kwocie 1500 zł brutto, a od dnia [...] lutego 2013 r. z wynagrodzeniem w kwocie 1600 zł brutto, co - po odliczeniu wszystkich składek daje kwotę około 1220 zł netto - tak więc w dniu [...] lutego 2013 r., tj. w dniu odpowiedzi na wezwanie sądu skarżąca nie była w stanie przedłożyć takiego zaświadczenia. Ponadto skarżąca, oprócz wyżej wspomnianych opłat na utrzymanie domu, płaci również ubezpieczenie na życie w wysokości 56 zł miesięcznie. Skarżąca oświadczyła również, że wcześniej otrzymywała stypendium w wysokości 950 zł miesięcznie, a podjęta przez nią praca jest pierwszą jej pracą w dodatku na czas określony. Co do środków dostępnych na koncie w wysokości 2665 zł skarżąca wyjaśniła, że powyższa kwota stanowi sumę salda i limitu w wysokości 1500 zł, który jest jednocześnie kredytem, a skorzystanie z niego łączy się ze spłatą go wraz z odsetkami. W związku z tym, że skarżąca nie jest w stanie go potem spłacić, nie chce z niego korzystać. Skarżąca oświadczyła również, że nie posiada żadnego innego majątku ani pojazdu mechanicznego, jak również żadnych lokat oraz załączyła informację o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za rok 2012. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Sąd podkreślił, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W ocenie sądu, z analizy przedstawionych przez skarżącą dokumentów i oświadczeń wynika, że sytuacja majątkowa skarżącej jest dobra, posiada ona bowiem udział (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2, a także dysponuje stałymi dochodami, pokrywającymi co do zasady jej bieżące potrzeby, od 1 grudnia 2012 r. jest bowiem zatrudniona w sklepie spożywczo-przemysłowym jako pracownik do spraw promocji z wynagrodzeniem brutto 1600 zł. Ponadto podkreślić należy, że skarżąca prowadzi co prawda jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednak w należącym do niej budynku zamieszkuje wspólnie z siostrą, z którą dzieli się, bądź ma możliwość dzielenia się, wszelkimi opłatami, o czym świadczy chociażby fakt, że rachunki dotyczące opłat są wystawiane również na siostrę skarżącej. Także stan konta skarżącej, z którego wynika, że po pokryciu wszystkich opłat i wydatków, zostają skarżącej wolne środki, świadczy o tym, że posiada ona środki, które może przeznaczyć na koszty sadowe. Na koncie skarżącej znajduje się bowiem 2665 zł dostępnych środków, uwzględniając zatem to, że powyższa kwota stanowi sumę salda i limitu w wysokości 1500 zł, który jest jednocześnie kredytem, należy stwierdzić, że i tak pozostałe środki wystarczają z nawiązką na pokrycie kosztów sądowych. W ocenie sądu skarżąca posiada zatem środki, które pozwalają na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Na to postanowienie skarżąca wniosła zażalenie, wnosząc o jego zmianę i przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wskazała, że sąd nie uwzględnił faktu, że skarżąca udział w nieruchomości budynkowej nabyła w drodze darowizny od matki i w niej zamieszkuje i jednocześnie jest to jedyne miejsce prowadzenia jej jednoosobowego gospodarstwa domowego, a jej wyzbycie się skutkowałoby brakiem miejsca zamieszkania. Wysokich dla budżetu skarżącej opłat nie jest ona w stanie dzielić z siostrą zamieszkującą wspólnie z nią, a nawet reguluje je samodzielnie ze względu na sytuację życiową i materialną siostry. Środki na rachunku bankowym po otrzymaniu wynagrodzenia są spożytkowywane przez cały miesiąc na bieżące potrzeby życiowe. Wynagrodzenie netto otrzymuje ona w wysokości 1220 zł, na utrzymanie pozostaje jej kwota w wysokości ok. 500 zł, w ramach której dokonuje zakupu lekarstw i odzieży. Ponadto jest ona zatrudniona na czas określony od [...] grudnia 2012 r. do [...] listopada 2013 r., co jej zdaniem znajduje przełożenie na środki finansowe pozostające w jej dyspozycji. Dochody skarżącej nie pozwalają na uzyskanie kredytu ani na dostatnie przeżycie miesiąca. Obecnie znajduje się w trudnej sytuacji życiowej ze względu m.in. na swój wiek oraz sytuację materialną uniemożliwiającą jej dostęp do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata z urzędu jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżąca prowadzi natomiast jednoosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego stałego miesięcznego dochodu przeznacza na zaspokojenie własnych potrzeb. Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Skarżąca nie przedstawiła natomiast wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń co do wysokości ponoszonych wydatków i uzyskiwanych dochodów, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co – w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy – nie upoważnia sądu do uwzględnienia wniosku. Przytoczone zaś przez skarżącego okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd nie dopatrzył się zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ze zgromadzonego materiału wynika, że sytuacja materialna skarżącej jest dobra. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do wniosków dwojakiego rodzaju. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącej wynagrodzeniem z tytułu umowy o pracę) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżąca posiada udział ½ w nieruchomości, co pozwala nie tylko na wykorzystywanie go jako potencjalnego źródła przychodu, ale również determinuje konieczność ponoszenia tylko połowy kosztów związanych z jego utrzymaniem. Sposób rozliczania się z siostrą zamieszkującą w pozostałej części domu oraz pomoc w prowadzeniu jej gospodarstwa domowego wynika z indywidualnej decyzji skarżącej (która w istocie zobowiązana jest do zapłaty połowy kwot wymienionych w rachunkach jako partycypująca w kosztach wspólnych utrzymania domu stosownie do swojego udziału we współwłasności) i jako fakt wpływający na świadome uszczuplanie swoich zasobów finansowych nie działa na korzyść skarżącej przy rozpoznawaniu jej wniosku. Jako osoba pozbawiająca się świadomie środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego musi ona bowiem liczyć się z odmową przyznania prawa pomocy, bowiem przesłanki jego przyznania muszą mieć charakter obiektywny. Dodatkowo należy zauważyć, że oceny tej nie zmienia fakt, że umowa o pracę skarżącej jest umową na czas określony. Sąd bowiem ocenia sytuację majątkową wnioskodawcy na dzień złożenia wniosku, nie zaś w kilkumiesięcznej perspektywie. Ponadto, skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu solidarnie z siostrą, nie musi zatem opłacać całej kwoty samodzielnie. Należy również zauważyć, że stan majątkowy skarżącej w stosunku do poprzednich postępowań, w których zostało jej przyznane prawo pomocy, uległ znaczącej poprawie. Nie uzyskuje ona już bowiem tylko stypendium z urzędu pracy, ale samodzielny dochód z tytułu umowy o pracę. Drugą natomiast konsekwencją poczynionych powyżej uwag jest to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli – zależnie od sytuacji – w zakresie całkowitym bądź też częściowym. W przedmiotowej sprawie nie jest natomiast jednoznacznie jasne jakim dokładnie majątkiem dysponuje skarżąca. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.