I OZ 290/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K.K. i K. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 marca 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2011/12 w sprawie ze skargi S. K., K. K. i K.K. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...]sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Pismem z dnia 12 listopada 2013 r. S. K., K. K. i K. K. po raz kolejny wystąpili do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W dniu 4 grudnia 2013 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) - w odpowiedzi na wezwanie Sądu - wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony na urzędowych formularzach PPF, tj. jeden formularz dotyczący stanu rodzinnego, majątkowego i dochodów został złożony przez K. K. i K. K. oraz drugi formularz został złożony przez S. K. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 23 grudnia 2013 r., na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 165 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012r., poz. 270, ze zm., dalej w skrócie: "P.p.s.a."), odmówiono przyznania S. K. prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Odpis ww. postanowienia wraz z uzasadnieniem został doręczony S. K. w dniu 7 stycznia 2014 r. Zarządzeniem z dnia 23 grudnia 2013 r. referendarz sądowy wezwał – na podstawie art. 255 P.p.s.a. – K. K. i K. K. do uzupełnienia formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez wyjaśnienie, czy dochody oraz wydatki uzyskiwane przez wnioskodawców oraz pozostałe osoby znajdujące się we wspólnym gospodarstwie domowym w zakresie swojej wysokości uległy zmianie w stosunku do informacji przedstawionych w poprzednim wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wezwanie referendarza sądowego zostało doręczone K. K. i K. K. w dniu 7 stycznia 2014 r. W dniu 14 stycznia 2014 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) S. K., K. K. i K. K. nadesłali pismo procesowe, w którym oświadczyli, że ich sytuacja materialna i bytowa uległa pogorszeniu w stosunku do informacji przedstawionej w ostatnim wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 3 lutego 2014 r. - na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 165 P.p.s.a. - odmówiono przyznania K. K. i K. K. prawa pomocy, bowiem nie wskazano nowych okoliczności, które mogłyby skutkować odmienną oceną sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawców, w kontekście istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Oświadczenia i dane ujawnione we wniosku wskazują, iż nie uległy zmianie okoliczności faktyczne, które były podstawą wydania wcześniejszych postanowień o odmowie przyznania wnioskodawcom prawa pomocy. Odpisy ww. postanowienia wraz z uzasadnieniem - przesłane przy piśmie z dnia 5 lutego 2014 r. - doręczone zostały K. K. i K. K. w dniu 11 lutego 2014 r. W dniu 18 lutego 2014 r. K. K., K. K. i S. K. złożyli sprzeciw od postanowienia przesłanego przy piśmie z dnia 5 lutego 2014 r. Wskazali, że zaskarżone postanowienie jest dla nich krzywdzące i niesprawiedliwe. Postanowieniem z dnia 6 marca 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2011/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił sprzeciw S. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 23 grudnia 2013 r. Sąd I instancji uznał, że S. K. sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego złożyła razem z K. K. i K. K. w piśmie z dnia 18 lutego 2014 r. Tym samym, zdaniem Sądu, sprzeciw został złożony z uchybieniem terminu, który upłynął w dniu 14 stycznia 2014 r. Postanowieniem z dnia 6 marca 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2011/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – po rozpoznaniu sprzeciwu K. K. i K. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 lutego 2014 r. - odmówił przyznania ww. wnioskodawcom prawa pomocy. W ocenie Sądu, wnioskodawcy w złożonym ponownie wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie wykazali, aby ich sytuacja materialna uległa pogorszeniu od momentu wydania poprzedniego postanowienia w stosunku do stanu, jaki był przedmiotem rozstrzygnięcia. Tak samo jak i w poprzednio składanych wnioskach oświadczyli, że prowadzą wspólnie z pięciorgiem dzieci gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania rodziny pozostają zasiłki rodzinne i pielęgnacyjne otrzymywane na dzieci. Wskazali także, że pomagają w gospodarstwie rolnym rodziców, za co otrzymują żywność. Ponadto, tak samo jak przy rozpoznawaniu poprzednich wniosków o przyznanie prawa pomocy, nie wykonali zarządzenia referendarza sądowego o wezwaniu do przedłożenia dodatkowych dokumentów źródłowych i oświadczeń, obrazujących ich stan majątkowy i możliwości płatnicze. Zdaniem Sądu I instancji, to na wnioskodawcach ciąży obowiązek wykazania, że znajdują się w takiej sytuacji materialnej, która uprawnia ich do przyznania prawa pomocy. Niedopełnienie obowiązku złożenia przez strony dodatkowego oświadczenia lub dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, brak jest podstaw do uwzględnienia ponownie złożonego przez skarżących wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący K. K. i K. K. nie przedstawili bowiem nowych okoliczności, uzasadniających stwierdzenie, że ich sytuacja materialna uległa pogorszeniu, w stosunku do sytuacji będącej przedmiotem badania Sądu przy wydaniu poprzednich postanowień w przedmiocie prawa pomocy. W piśmie z dnia 24 marca 2014 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) S. K. złożyła zażalenie na postanowienie z dnia 6 marca 2014 r. o odrzuceniu jej sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 23 grudnia 2013 r., natomiast K. K. i K. K. złożyli zażalenie na postanowienie z dnia 6 marca 2014 r. odmawiające im przyznania prawa pomocy. Podnieśli, że Sąd I instancji nie zbadał dogłębnie i wnikliwie całej zaistniałej sytuacji. Wnioskodawcy złożyli wszystkie niezbędne oświadczenia i pisma niezbędne do przyznania im prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać należy, że oceniając, czy podmiot wnoszący o przyznanie prawa pomocy wypełnił ciążący na nim z mocy art. 246 P.p.s.a. obowiązek, sądy administracyjne powinny badać przedłożone oświadczenia i dokumenty źródłowe pod kątem aktualnej sytuacji finansowej wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie należało odnieść się do wcześniejszej sytuacji majątkowej wnioskodawców, bowiem w okolicznościach rozpoznawanej sprawy warunkiem przyznania wnioskowanego prawa pomocy było wykazanie zmiany sytuacji majątkowo-rodzinnej wnioskodawców, która uzasadniałaby zmianę wydanych wcześniej postanowień odmawiających K. K. i K. K. przyznania prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji nieprawidłowo wypełnił ciążący na nim obowiązek rozstrzygnięcia na podstawie oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawców. Z zaskarżonego postanowienia, zarówno z sentencji jak i uzasadnienia wynika, że Sąd traktuje sprzeciw K. K. i K. K. jako odwołanie, a siebie jako sąd odwoławczy. Należy jednak podkreślić, że sprzeciw wniesiony na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. nie jest typowym środkiem odwoławczym, który może być traktowany analogicznie jak zażalenie na np. postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego. Jego wniesienie nie powoduje poddania orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego, który oprotestowano sprzeciwem, ocenie sądu, ale - w myśl art. 260 P.p.s.a. - powoduje utratę mocy przez to orzeczenie i przejęcie sprawy do rozpoznania przez sąd (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 721 i n.). Z treści tego przepisu zdaje sobie sprawę Sąd I instancji, albowiem w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia przywołuje go, jednakże sposób rozstrzygnięcia Sądu w przedmiocie wniosku stron o przyznanie prawa pomocy zupełnie przeczy dyspozycji tego przepisu. Konsekwencją bowiem natury sprzeciwu jest traktowanie orzeczenia referendarza sądowego jako "niebyłego", a zadaniem sądu jest samodzielne rozpoznanie sprawy "od nowa", a nie w sposób polegający na "ponownym rozpoznaniu". Działania Sądu I instancji w tej sprawie czynią wątpliwym rozpoznanie wniosku stron od nowa w oparciu o oświadczenia i dokumenty zebrane w atakach sprawy. W szczególności Sąd powołuje się na niewykonanie przez wnioskodawców wezwania referendarza sądowego dokonanego w trybie art. 255 P.p.s.a., a jednocześnie sam – mimo, że uznaje je za niewystarczające – nie wzywa stron o dodatkowe oświadczenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji wyraża w istocie swoją aprobatę dla rozstrzygnięcia referendarza sądowego nie dokonując na nowo rozpoznania wniosku stron o przyznanie prawa pomocy. Tymczasem dokonanie kontroli zasadności sprzeciwu jest błędnym zastosowaniem przepisów procedury, tj. art. 259 § 1 i art. 260 P.p.s.a. Na mocy tych przepisów wojewódzkie sądy administracyjne nie są uprawnione do kontroli zasadności sprzeciwów od orzeczeń referendarzy sądowych, lecz są zobowiązane do rozpoznania wniosków stron postępowania. W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny, działając w oparciu o art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.