II FZ 293/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA (del.) Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 28 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Lu 15/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 14 listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od dochodu z tytułu odpłatnego zbycia nieruchomości postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie. A. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 14 listopada 2012 r. w przedmiocie podatku dochodowego od dochodu z tytułu odpłatnego zbycia nieruchomości. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 1.707 zł skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe z dwójką uczących się dzieci. Uzyskuje miesięcznie dochód w kwocie 800 zł z tytułu najmu oraz po 1.000 zł alimentów na każde dziecko. Posiada udział do 2/3 części w nieruchomości zabudowanej domem o powierzchni 180 m² oraz wspólną z mężem działkę budowlaną o powierzchni 30 arów. Udział w zabudowanej nieruchomości jest obciążony hipoteką na rzecz organu podatkowego, a w odniesieniu do działki niezabudowanej organ podatkowy skierował wniosek o wpis hipoteki przymusowej. Skarżąca podała, że od października 2012 r. nie prowadzi działalności gospodarczej z uwagi na trudną sytuację na rynku. Stałe miesięczne koszty utrzymania wynoszą od 2.600 zł do 3.000 zł. W utrzymaniu pomaga skarżącej rodzina. Dochód z działalności gospodarczej za 2012 r. wyniósł 17.700 zł i pokrył on wcześniejszą stratę na poziomie 12.500 zł. W październiku 2012 r., na zakończenie działalności gospodarczej, skarżąca sprzedała solarium za kwotę 10.000 zł i ta kwota stanowiła zasadniczą część przychodu z działalności gospodarczej w 2012 r. Kwota ta została przeznaczona na spłatę wcześniejszych zobowiązań. Natomiast kwota ze sprzedaży mieszkania w Warszawie (898.000 zł) została przeznaczona na spłatę kredytu hipotecznego, na rozliczenia z mężem oraz na życie. W lutym 2013 r. skarżąca uzyskała kredyt w kwocie 8.000 zł. Okres kredytowania wynosi dwa lata. Zgodnie z harmonogramem spłat miesięczna kwota spłaty wynosi od 454 zł do 378 zł. Postanowieniem z dnia 31 stycznia 2013 r. sygn. akt I SA/Lu 15/13 referendarz sądowy WSA w Lublinie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W wyniku wniesionego od tego rozstrzygnięcia sprzeciwu WSA w Lublinie postanowieniem z dnia 28 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Lu 15/13 odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem WSA w Lublinie skarżąca nie wykazała w sposób wiarygodny braku możliwości poniesienia kosztów sądowych, na tym etapie wpisu od skargi w kwocie 1.707 zł. Sąd zwrócił uwagę, że skarżąca regularnie uzyskuje miesięczne dochody w kwocie 2.800 zł, które w całości przeznacza na bieżące, konieczne utrzymanie jej samej i dzieci (2.600 zł do 3.000 zł miesięcznie). Jednak w lutym 2013 r. skarżąca zdecydowała się na zaciągnięcie kredytu, z którym wiąże się dodatkowy wydatek na poziomie od 450 zł do 370 zł miesięcznie. W ocenie WSA w Lublinie, skoro skarżąca zdecydowała się na takie dodatkowe obciążenie finansowe w skali miesiąca, to dostrzega w swojej sytuacji materialnej jeszcze inne źródła środków finansowych, ponad alimenty na rzecz dzieci i czynsz z tytułu najmu. Oznacza to, że sytuacja materialna skarżącej nie została przedstawiona w sposób zupełny przy ubieganiu się o prawo pomocy w zakresie kosztów sądowych. Zdaniem Sądu przy ocenie możliwości finansowych skarżącej nie można także pomijać, że działalność gospodarcza za 2012 r. przyniosła istotne środki finansowe, nawet po pokryciu straty. Sąd pierwszej instancji podniósł, że porównanie wysokości miesięcznych dochodów skarżącej z wysokością miesięcznych stałych wydatków na bieżące utrzymanie i na spłatę kredytu (podawane przez skarżącą i wynikające z przedłożonych dokumentów) prowadzi do wniosku, że skarżąca nie przedstawiła w sposób zupełny swojej sytuacji materialnej. W takiej sytuacji przyznanie wnioskowanego prawa pomocy byłoby dowolnym, pozbawionym ustawowych przesłanek, przerzuceniem ciężaru kosztów sądowych na współobywateli. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu A. B. wniosła o jego zmianę poprzez przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem skarżącej zaskarżone postanowienie jest błędne. Odnosząc się do twierdzeń Sądu o zaciągniętym kredycie A. B. zaakcentowała, że wcale nie zdecydowała się na zaciągnięcie kredytu, lecz była niejako do tego zmuszona, poza tym nie jest to jakiś nowy kredyt, tylko konwersja dotychczasowego zadłużenia karty kredytowej na kredyt spłacany ratalnie. Skarżąca podała, że gdyby tego nie zrobiła, bank wszcząłby przeciwko niej egzekucję. Ponadto, niespłacanie zadłużenia na karcie kredytowej powodowało, że naliczane były odsetki karne, w bardzo dużej wysokości (21%), tymczasem pracownicy banku podpowiedzieli, że lepiej będzie zamienić ten dług (z karty kredytowej) na kredyt spłacany ratami, gdzie odsetki są w mniejszej wysokości (14%). A. B. podkreśliła, że nie uzyskała dodatkowych środków z kredytu, który teraz musi spłacać. Podała, że jej sytuacja dalej jest zła, a przeprowadzona operacja była jedynie zmianą podstawy zadłużenia i ratowaniem złej sytuacji finansowej. Podała również, że nadal pomagają jej rodzice, bez pomocy których nie dałaby rady w utrzymaniu rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego podmiotom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej jako "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zaznaczyć, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Przenosząc powyższe uwagi teoretyczne na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie niewłaściwie ocenił wniosek skarżącej A. B. W zaskarżonym rozstrzygnięciu Sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku, że skoro skarżąca zdecydowała się na dodatkowe obciążenie finansowe w postaci kredytu zaciągniętego w miesiącu lutym 2013 r., to dostrzega w swojej sytuacji materialnej jeszcze inne źródła środków finansowych, ponad alimenty na rzecz dzieci i czynsz z tytułu najmu. Zdaniem Sądu oznacza to, że sytuacja materialna skarżącej nie została przedstawiona w sposób zupełny przy ubieganiu się o prawo pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższa konstatacja WSA w Lublinie nie jest trafna, gdyż zarówno z informacji podanych przez skarżącą, jak i z załączonych przez nią dokumentów wynika, że nie jest to nowy kredyt, lecz konwersja dotychczasowego zadłużenia karty kredytowej na kredyt spłacany ratalnie. Decyzję podjętą przez skarżącą należy uznać za jak najbardziej prawidłową, gdyż brak spłaty zadłużenia na karcie kredytowej powoduje naliczanie odsetek karnych, których wysokość (21%) jest większa aniżeli koszty kredytu spłacanego ratami (14%). Tym samym uznać należy, że skarżąca decydując się na takie rozwiązanie podjęła starania zmierzające do poczynienia oszczędności w swoich zasobach finansowych. Należy również wskazać na aktywną postawę A. B. w ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego skarżąca złożyła nie tylko urzędowy formularz PPF, lecz również dokumenty mające zobrazować jej sytuację materialną. Również do sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego oraz w odpowiedzi na wezwanie Sądu z dnia 28 lutego 2013 r. skarżąca przedłożyła szereg dokumentów, które umożliwiały Sądowi pierwszej instancji dokonanie oceny, czy jej aktualna sytuacja finansowa pozwala na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Nie można tym samym zgodzić się ze stwierdzeniem Sądu pierwszej instancji, że skarżąca przedstawiła swoją sytuację materialną w sposób niezupełny. Na aprobatę nie zasługuje równie argument Sądu, że działalność gospodarcza za 2012 r. przyniosła istotne środki finansowe, jeśli weźmie się pod uwagę okoliczność, że po pokryciu straty (12.500 zł) dochodem za 2012 r. (17.700 zł), skarżącej pozostała kwota 5.200 zł, co – biorąc pod uwagę jej miesięczne koszty utrzymania (2.600 zł – 3.000 zł) – trudno uznać za "istotne" zasoby finansowe. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy WSA w Lublinie ponownie dokona oceny wniosku skarżącej na podstawie wszystkich przedłożonych przez nią dokumentów i przedstawionych informacji, przy uwzględnieniu charakteru kredytu zaciągniętego przez skarżącą w miesiącu lutym 2013 r., tj. celu, w jakim został zaciągnięty. Mając na uwadze wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.