II GSK 444/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 10 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 18 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Łd 293/13 w sprawie ze skargi Z. K. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 stycznia 2012 r. o sygn. akt III SA/Łd 966/11 w sprawie ze skargi Z. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania w sprawie udzielenia licencji na wykonywanie transportu drogowego taksówką postanawia oddalić skargę kasacyjną. I Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2014 r. (sygn. akt II SA/Łd 293/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, działając na podstawie art. 281 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), odrzucił skargę Z. K. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem tegoż Sądu z dnia 26 stycznia 2012 r. (sygn. akt III SA/Łd 966/11) w sprawie ze skargi Z. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2011 r. (nr [...]) w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania w sprawie udzielenia licencji na wykonywanie transportu drogowego taksówką (pkt 1 sentencji postanowienia). Ponadto Sąd przyznał wynagrodzenie - ustanowionemu w ramach prawa pomocy - pełnomocnikowi strony wnoszącej skargę o wznowienie postępowania (pkt 2 sentencji postanowienia). W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że w skardze o wznowienie postępowania (wniesionej w dniu 20 marca 2013 r.) Z. K. wskazał szereg okoliczności mających stanowić podstawy wznowienia, w tym m.in. "brak należytej reprezentacji skarżącego, bowiem pełnomocnik z urzędu nie podjął współpracy, ze względu na nieznajomość prawa w zakresie ochrony praw podstawowych obywateli UE oraz orzecznictwa Trybunału w Strasburgu". Pismem z dnia 2 grudnia 2014 r. pełnomocnik skarżącego podtrzymał wskazane przez skarżącego podstawy wznowienia postępowania i uzupełniająco wskazał, że skarżący wnosi także o wznowienie postępowania na podstawie art. 271 pkt 2 p.p.s.a. - z uwagi na pozbawienie możności działania w sprawie związane z naruszeniem przez WSA art. 67 § 5 p.p.s.a. i niedoręczeniem pism w sprawie pełnomocnikowi z urzędu pomimo istnienia umocowania tego pełnomocnika z urzędu. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w sprawie nie wystąpiła żadna ze wskazanych przez skarżącego przesłanek wznowienia postępowania. Odnosząc się w szczególności do przesłanki wznowienia z art. 271 pkt 2 p.p.s.a., Sąd stwierdził, że o pozbawieniu możliwości działania można mówić wyłącznie wówczas, gdy stronie nie dano w ogóle możliwości działania i z przyczyny leżącej poza nią nie mogła ona wziąć w ogóle udziału w sprawie. Sąd wskazał, że w postępowaniu w sprawie o sygn. akt III SA/Łd 966/11 skarżącemu przyznano prawo pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu, którego wyznaczyła Okręgowa Rada Adwokacka w [...]. Pełnomocnik ten brał udział w rozprawie przed WSA w dniu 24 listopada 2011 r. Natomiast w związku ze złożonym przez skarżącego oświadczeniem z dnia 7 grudnia 2011 r. o "wycofaniu pełnomocnictwa" z uwagi "na poważne wątpliwości co do bezstronności Szanownej Pani Adwokat [...]" - o kolejnym terminie rozprawy skarżący został poinformowany osobiście i to jemu doręczono odpis wyroku wraz z uzasadnieniem (sporządzony na wniosek skarżącego), jak i kolejne wydawane w sprawie rozstrzygnięcia. Sąd wskazał, że wprawdzie art. 67 § 5 p.p.s.a. nakazuje dokonywanie doręczeń w postępowaniu sądowoadministracyjnym pełnomocnikowi, o ile został on ustanowiony, jednakże w niniejszej sprawie skarżący zrezygnował z tego, by w postępowaniu reprezentował go wyznaczony pełnomocnik z urzędu. Sąd dodał, że przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest realizacją określonego uprawnienia, z którego strona może, ale nie musi korzystać. W przypadku rezygnacji przez stronę z zastępstwa na określonym etapie postępowania, nie może ona skutecznie podnosić zarzutu naruszenia jej uprawnień. W konkluzji Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skoro powołana w skardze o wznowienie postępowania sądowego przesłanka wznowienia nie wystąpiła, to skarga ta podlegała odrzuceniu. II Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu pierwszej instancji złożył Z. K. (zastępowany przez adwokata ustanowionego w ramach przyznanego prawa pomocy). Zaskarżył to orzeczenie w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w punkcie 1. sentencji. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu (przy czym pełnomocnik oświadczył, że koszty te nie zostały uiszczone w całości, ani nawet w części). Zaskarżonemu postanowieniu wnoszący skargę kasacyjną zarzucił naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 281 p.p.s.a. w zw. z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 244 § 1 i 2 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 67 § 5 p.p.s.a. - poprzez błędną wykładnię tych przepisów polegającą na przyjęciu, iż na skutek oświadczenia strony złożonego w toku postępowania Sądowi ustała reprezentacja strony przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika, co doprowadziło Sąd do błędnej oceny, że pisma w sprawie doręczane były w sposób prawidłowy bezpośrednio stronie postępowania, a co za tym idzie - brak było ustawowej podstawy wznowienia postępowania, w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia powołanych przepisów prowadzi do stwierdzenia, że strona została pozbawiona możliwości działania wskutek niedokonania doręczenia pism ustanowionemu w sprawie pełnomocnikowi z urzędu (art. 67 § 5 p.p.s.a), co doprowadziło do braku reprezentacji strony na posiedzeniu bezpośrednio poprzedzającym wydanie wyroku oraz na braku możliwości złożenia skargi kasacyjnej ze względu na treść art. 175 § 1 p.p.s.a., a co za tym idzie istniała przesłanka ustawowa wznowienia postępowania, o której mowa w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. W uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej stwierdził w szczególności, że ustanowienie adwokata w ramach prawa pomocy jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa, zaś wyznaczenie konkretnego pełnomocnika do pełnienia obowiązków w danej sprawie należy do właściwej Okręgowej Rad Adwokackiej, wobec czego strona w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie udziela już pełnomocnikowi z urzędu odrębnego pełnomocnictwa do występowania w sprawie. Autor skargi kasacyjnej stwierdził, że wątpliwości nasuwa dopuszczalność wypowiedzenia (zarówno przez stronę, jak i przez pełnomocnika) stosunku pełnomocnictwa nawiązanego na podstawie postanowienia sądu (referendarza) wydanego w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Zdaniem skarżącego, w przypadku wypowiedzenia pełnomocnictwa w takim przypadku powinno nastąpić wydanie - na wniosek strony lub z urzędu - postanowienia o cofnięciu prawa pomocy w odpowiedniej części, co spowoduje wygaśnięcie stosunku pełnomocnictwa nawiązanego na podstawie postanowienia sądu (referendarza) przyznającego prawo pomocy w zakresie ustanowienia fachowego pełnomocnika. Skoro WSA nie wydał jakiegokolwiek postanowienia, które mogłoby skutkować wygaśnięciem stosunku pełnomocnictwa, to adwokat wyznaczony w związku z postanowieniem WSA z dnia 12 października 2011 r. nie został zwolniony z roli pełnomocnika z urzędu dla skarżącego. Pełnomocnikowi nie zostało złożone oświadczenie o odwołaniu pełnomocnictwa. Zaprzestanie w takiej sytuacji doręczania korespondencji pełnomocnikowi wyznaczonemu z urzędu należy ocenić jako pozbawienie możności działania w sprawie. Stan faktyczny wypełniał zatem ustawową przesłankę wznowienia postępowania, o której mowa w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie rozważań wskazać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą ten środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie wystąpiły. Granice rozpoznania sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny autor rozpoznawanej obecnie skargi kasacyjnej wyznaczył poprzez zarzucenie Sądowi pierwszej instancji naruszenia 67 § 5, art. 244 § 1 i 2, art. 271 pkt 2 i art. 281 p.p.s.a. Uchybienie tym przepisom miało polegać na błędnym przyjęciu, że na skutek oświadczenia skarżącego złożonego w toku postępowania sądowego ustała reprezentacja strony przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu i że w konsekwencji pisma w sprawie doręczane były w sposób prawidłowy bezpośrednio stronie postępowania zamiast jej pełnomocnikowi, podczas gdy takie procedowanie pozbawiało stronę możności działania i doprowadziło do braku reprezentacji strony na posiedzeniu bezpośrednio poprzedzającym wydanie wyroku oraz do braku możliwości złożenia skargi kasacyjnej, a to wypełniało przesłankę wznowienia postępowania sądowego. Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Istota zarzutów skargi kasacyjnej opiera się na zakwestionowaniu skuteczności wypowiedzenia przez skarżącego pełnomocnictwa do reprezentowania go w postępowaniu sądowoadministracyjnym przez pełnomocnika (adwokata) ustanowionego z urzędu (w ramach przyznanego prawa pomocy). Sąd pierwszej instancji uznał, że oświadczenie skarżącego zawarte w piśmie procesowym z dnia 7 grudnia 2011 r. o "wycofaniu pełnomocnictwa" dla adwokat [...] skutkowało wypowiedzeniem pełnomocnictwa udzielonego temu konkretnemu pełnomocnikowi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko Sądu pierwszej instancji jest prawidłowe. Zgodnie z art. 244 § 1 i 2 p.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, przy czym ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego w ramach prawa pomocy jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa. Ustanowienie zawodowego pełnomocnika, wymienionego w art. 244 p.p.s.a., odbywa się w dwóch etapach: najpierw sąd administracyjny wydaje postanowienie o przyznaniu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika (art. 258 § 2 pkt 7, art. 260 w zw. z art. 254 § 1 p.p.s.a.), przy czym ustanowienie pełnomocnika jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa z mocy prawa, a następnie sąd na podstawie art. 253 p.p.s.a. występuje do odpowiedniego organu samorządu zawodowego o wyznaczenie konkretnego pełnomocnika (zob. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do art. 244 p.p.s.a. [w:] A. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2013). Cytowany wyżej przepis art. 244 § 2 p.p.s.a. odnosi się jedynie do kwestii udzielenia pełnomocnictwa pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach przyznanego prawa pomocy i wyznaczonemu przez odpowiedni organ samorządu zawodowego. Przepisy dotyczące prawa pomocy nie regulują natomiast zagadnienia wypowiedzenia pełnomocnictwa konkretnemu pełnomocnikowi, która to czynność nie musi (jak zdaje się sugerować autor skargi kasacyjnej) wiązać się z wydaniem postanowienia o cofnięciu prawa pomocy w odpowiedniej części, czy innymi wskazanymi w ustawie okolicznościami, z którymi wiąże się wygaśnięcie stosunku pełnomocnictwa udzielonego pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy. Uprawnienie w postaci przyznania - w ramach prawa pomocy - profesjonalnego pełnomocnika z urzędu nie wygasa bowiem wskutek wypowiedzenia pełnomocnictwa konkretnemu (wyznaczonemu przez odpowiedni organ samorządu zawodowego) pełnomocnikowi, do którego strona np. nie ma zaufania niezbędnego w tego rodzaju relacjach. Strona może zatem wypowiedzieć pełnomocnictwo konkretnemu pełnomocnikowi i zwrócić się do właściwego organu samorządu zawodowego o wyznaczenie innego pełnomocnika do prowadzenia jej sprawy - w ramach tego samego, przyznanego jej przez sąd, prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, stwierdzić należy, że co do zasady dopuszczalne było wypowiedzenie przez skarżącego pełnomocnictwa udzielonego w sprawie, której dotyczy skarga o wznowienie postępowania sądowego. Wypowiedzenie takie odnosi skutek prawny w stosunku do sądu od dnia zawiadomienia go o tym (zob. art. 42 § 1 p.p.s.a.). W piśmie z dnia 7 grudnia 2011 r. (adresowanym do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, złożonym osobiście w biurze podawczym tego Sądu i zatytułowanym "Zawiadomienie") Z. K. oświadczył, że wycofuje pełnomocnictwo adwokat [...] w sprawie III SA/Łd 966/11. W takiej sytuacji Sąd pierwszej instancji zgodnie z prawem uznał w zaskarżonym postanowieniu, że skarżący skutecznie wypowiedział pełnomocnictwo temu konkretnemu pełnomocnikowi w postępowaniu, którego wznowienia obecnie się domaga. Wobec zawiadomienia o wypowiedzeniu pełnomocnictwa, WSA nie miał podstaw prawnych do stosowania w tamtym postępowaniu art. 67 § 5 p.p.s.a. (stanowiącego, że jeżeli ustanowiono pełnomocnika lub osobę upoważnioną do odbioru pism w postępowaniu sądowym, doręczenia należy dokonać tym osobom), a skierowanie w dniu 22 grudnia 2011 r. zawiadomienie o rozprawie (wyznaczonej na 26 stycznia 2012 r.) bezpośrednio do skarżącego nie może być uznane za pozbawienie możności działania. Skarżący - mając zdolność procesową - mógł osobiście uczestniczyć w rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku z dnia 26 stycznia 2012 r., a następnie podejmować inne czynności procesowe, w tym wystąpić o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia (co uczynił w dniu 1 lutego 2012 r.), czy zwrócić się do Okręgowej Rady Adwokackiej w [...] o wyznaczenie innego pełnomocnika w ramach przyznanego mu prawa pomocy. W konsekwencji za zgodną z prawem należy uznać ocenę Sądu pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie nie zaistniała przesłanka wznowienia postępowania sądowego, o jakiej mowa w art. 271 pkt 2 p.p.s.a., który to przepis stanowi, że "można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania; nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała lub brak reprezentacji był podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdziła dokonane czynności procesowe". Natomiast brak wystąpienia w sprawie ustawowej przesłanki wznowienia trafnie został zakwalifikowany przez Sąd pierwszej instancji jako okoliczność uzasadniająca odrzucenie skargi o wznowienia postępowania na podstawie art. 281 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem "Na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i odrzuca wniosek, jeżeli brak ustawowej podstawy wznowienia albo termin do wniesienia skargi nie został zachowany. Sąd może jednak po rozważeniu stanu sprawy połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy". Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącego o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że orzekanie w tym przedmiocie należy do właściwości wojewódzkich sądów administracyjnych w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a. Z tego powodu nie zawarto w postanowieniu rozstrzygnięcia dotyczącego tej kwestii. PG