I OZ 29/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1835/12 przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. K. na postanowienie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. 1. Wnioskiem z dnia 20 listopada 2013 r. P. K. (dalej również: wnoszący zażalenie) wystąpił do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu, złożonym na urzędowym formularzu, wyjaśnił, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i trojgiem dzieci. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód z tytułu najmu w wysokości 3.000 zł oraz wynagrodzenie z pracy żony w wysokości 3.000 zł. Ponadto wnoszący zażalenie ujawnił, że posiada majątek w postaci mieszkania o powierzchni 62 m², nieruchomości rolnej o powierzchni 2,4 ha, jak również jest właścicielem kamienicy w T., którą wynajmuje. Wnoszący zażalenie wyjaśnił, że nie jest w stanie samodzielnie pokryć kosztów ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Po opłaceniu opłat stałych na życie pozostaje rodzinie kwota ok. 2.400 zł. Postanowieniem z 4 grudnia 2013 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Od powyższego postanowienia P. K. w ustawowym terminie wniósł sprzeciw. 3. Postanowieniem z 17 grudnia 2013 r. (sygn. akt I SA/Wa 1835/12) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił P. K. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. 3.1. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji wskazał, między innymi, że opisana przez wnoszącego zażalenie sytuacja majątkowa nie daje podstaw do uwzględnienia złożonego przez niego wniosku. Prawo pomocy z założenia ma gwarantować pomoc finansową ze strony Państwa dla osób, które pozostają w szczególnie trudnej sytuacji majątkowej. Analiza całości dokumentacji zgromadzonej w sprawie wskazuje na to, że zarówno wnioskodawca jak i jego rodzina mają zabezpieczone potrzeby bytowe, jak również dysponują regularnymi środkami z tytułu wynagrodzenia za pracę i dochodu z najmu. 3.2. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, ze znajdującego się w aktach sprawy wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżący mimo ponoszonych wydatków zachowuje płynność finansową. Nawet przy uwzględnieniu wydatków wykazanych przez wnoszącego zażalenie, związanych z codziennym utrzymaniem oraz ujawnionych obciążeń finansowych, brak jest obiektywnych podstaw do przyjęcia, że przy łącznym miesięcznym dochodzie rodziny wnoszącego zażalenie, wynoszącym (zgodnie z oświadczeniem P. K.) 6000 zł, nie może on ponieść kosztów ustanowienia radcy prawnego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wynagrodzenie pełnomocnika nie jest to bowiem koszt 3.000, 4.000 bądź 5.000 zł. 3.3. Sąd zaznaczył, że wnoszący zażalenie utrzymuje się z wynajmu kilku mieszkań oraz lokalu użytkowego. Brak przedstawienia Sądowi dokumentów źródłowych potwierdzających wysokość uzyskiwanych z tego tytułu dochodów uzasadnione jest przypuszczenie, że dochody te przewyższają kwotę 3000 zł, określoną we wniosku o przyznanie prawa pomocy. 4. W piśmie z 30 grudnia 2013 r. P. K. wniósł zażalenie na postanowienie z 17 grudnia 2013 r. Wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w innych sprawach, na podstawie tych samych dokumentów, ustanowił pełnomocnika z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny przyznał mu prawo pomocy w zakresie całkowitym. Sprawa jest w jego ocenie skomplikowana i wymaga pomocy fachowego pełnomocnika. Wnoszący zażalenie będzie musiał ponieść szereg dodatkowych wydatków. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. 5.1. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. 5.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli dać wiarę treści wniosku o przyznanie prawa pomocy, wykazane przez wnoszącego zażalenie dochody, biorąc pod uwagę wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego i zaspokojeniem niezbędnych potrzeb pięcioosobowej rodziny (w której trzy osoby to dzieci w wieku szkolnym) uzasadniałyby przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jeśli jednak nie dać wiary twierdzeniom wnoszącego zażalenie, nie należy przyznawać mu prawa pomocy. 6. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. 6.1. Wnoszący zażalenie utrzymuje się z wynajmu kilku mieszkań oraz lokalu użytkowego. Trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że brak przedstawienia Sądowi dokumentów źródłowych potwierdzających wysokość uzyskiwanych z tego tytułu dochodów uzasadnia "przypuszczenie, że dochody te przewyższają kwotę 3000 zł". Jednakże, skoro jest to tylko przypuszczenie, to Sąd pierwszej instancji powinien był wystosować wobec P. K. wezwanie, mające na celu zebranie materiału niebudzącego wątpliwości oraz wystarczającego do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych P. K. Nie dokonano tego, więc zaskarżone postanowienie należy uchylić. 6.2. Jednocześnie, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. 7. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji postanowienia.