II OZ 478/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 7 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Łd 123/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. G. na decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Łodzi z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie legalności robót budowlanych postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 7 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Łd 123/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił D. G. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie skargi na decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Łodzi z dnia 10 grudnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie legalności robót budowlanych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że skargą z dnia 3 stycznia 2013 r. D. G. zaskarżyła do sądu administracyjnego decyzję Łódzkiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Łodzi w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie legalności robót budowlanych. W toku postępowania skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia [...] lutego 2013 r. skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi. W ustawowym terminie skarżąca nadesłała formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy żądając zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podano, że informacje udzielone przez skarżącą w piśmie z dnia 22 marca 2013 r. oraz analiza wyciągów z rachunku bankowego skarżącej nie potwierdziły, że sytuacja materialna skarżącej uzasadniała przyznanie prawa pomocy. Referendarz sądowy stwierdził, iż skarżąca pominęła w złożonym oświadczeniu o stanie majątkowym fakt, że w dniu 14 stycznia 2013r. na rachunek bankowy skarżącej z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wpłynęła kwota 9.528,14 zł, wypłacona w ramach środków pomocowych z Europejskiego Funduszu Rolnego Gwarancji, która pozwoliłaby skarżącej na pokrycie wszelkich kosztów związanych z postępowaniem przed sądem administracyjnym – zarówno kwoty wymaganego wpisu sądowego, jak i ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Ponadto analiza przeprowadzonych na rachunku bankowym w okresie 3 miesięcy transakcji (jedynego zadeklarowanego przez stronę rachunku bankowego) wskazywała, że posiadane na rachunku środki w nieznacznym tylko stopniu służyły do zaspokojenia potrzeb związanych z utrzymaniem rodziny. Kwota łącznie 9.000 zł została bowiem przelana na rachunek bankowy firmy L., należącej do J. G. tytułem "zasilenia" (w dniach 2 lutego i 22 lutego 2013r.). Niemniej jednak podkreślenia wymaga, że na dzień otrzymania wezwania do uiszczenia wpisu sądowego (14 lutego 2013r.) na rachunku bankowym skarżącej znajdowała się kwota 6.464,52 zł, która umożliwiała nie tylko uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 500 zł, ale również pokrycie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. Ponadto Referendarz sądowy uznał za niewiarygodne wskazanie w oświadczeniu o stanie majątkowym, że mąż skarżącej nie osiąga dochodu, bowiem z treści pisma z dnia 22 marca 2013r. wynikało, że mąż skarżącej nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, a ponadto "od czasu do czasu dorabia". Zdaniem Referendarza sądowego z uwagi na fakt, że skarżąca w sposób lakoniczny wykonała wezwanie sądowe do nadesłania dodatkowych informacji i nie wyjaśniła, na czym polega "dorabianie" czy też z jakiego źródła i w jakiej wysokości pochodzą uzyskiwane przez męża środki nie można wykluczyć, że skarżąca dysponuje innymi środkami na utrzymanie rodziny niż tylko wykazane na nadesłanych wyciągach z rachunku bankowego. Pismem z dnia 12 kwietnia 2013r. skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia Referendarza sądowego z dnia 5 kwietnia 2013r. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżąca podniosła, iż jej sytuacja materialna jest bardzo trudna. Z jej dochodów utrzymuje czteroosobową rodzinę. Z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad dziećmi oraz schorowanym mężem, który leczy się na chorobę wieńcową i czeka na operację skarżąca nie może podjąć pracy. Skarżąca podniosła również, iż z uwagi na brak zdolności kredytowej o pomoc finansową przede wszystkim zwraca się do rodziny. Kwota 9.000 zł to pożyczka, którą zwróciła szwagrowi. Wojewódzki Sąd Administracyjny przytoczył art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270), zgodnie z którym prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 p.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiste i obiektywnie niemożliwe. Sąd wyjaśnił, że przedstawione przez skarżącą informacje o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie dają jednak podstaw do twierdzenia, iż skarżąca nie ma środków na opłacenie zarówno kosztów sądowych, jak też ustanowienia adwokata z wyboru. Jak wynika z formularza PPF skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i dwojgiem dzieci. Skarżąca osiąga dochód w kwocie 554 zł miesięcznie. Mąż skarżącej nie osiąga dochodów. Ponadto skarżąca jest współwłaścicielką mieszkania o pow. 59 m² oraz posiada nieruchomość rolną o pow. 0,5710 ha. Z pisma skarżącej z dnia 22 marca 2013 r., będącego wykonaniem zarządzenia Referendarza sądowego, wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. wynika, że mąż nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy i nie przysługuje mu prawo do zasiłku dla bezrobotnych. Skarżąca nie występowała o przyznanie środków z pomocy społecznej, a na utrzymanie rodziny wydaje kwotę ok. 1200 zł miesięcznie. W utrzymaniu pomaga babcia dzieci, a dodatkowo od czasu do czasu dorabia mąż. Skarżąca wyjaśniła również, iż nie posiada zaciągniętych kredytów, mąż natomiast nie posiada rachunku bankowego. Sąd podkreślił, że w złożonych przez skarżącą oświadczeniach skarżąca pominęła okoliczność, iż osiąga dochód z gospodarstwa rolnego w postaci świadczeń przyznawanych w ramach środków pomocowych z Europejskiego Funduszu Rolnego Gwarancji. Skarżąca nie przedstawiła również żadnych dowodów, iż kwota w wysokości 9.000 zł faktycznie stanowiła pożyczkę, którą zwróciła szwagrowi. Skarżąca nie wyjaśniła także jaki charakter ma "praca dorywcza" męża i jaki osiąga z tego tytułu dochód w świetle oświadczenia, że mąż jest schorowany, leczy się na chorobę wieńcową i czeka na operację, na co również nie zostały złożone stosowne dokumenty. Ponadto skarżąca nie sprecyzowała w jakim stopniu i w jakiej formie w utrzymaniu rodziny pomaga babcia dzieci. W ocenie Sądu z przedstawionych przez skarżącą dokumentów wynika, iż w dniu otrzymania wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi skarżąca dysponowała wystarczającą kwotą, zarówno na pokrycie bieżących potrzeb rodziny, jak również na uiszczenie wpisu od skargi i ewentualne ustanowienie pełnomocnika z wyboru. W zażaleniu na powyższe postanowienie D. G. wniosła o jego zmianę. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, iż z dochodów, które miesięcznie wynoszą 554 zł z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej plus kilkaset złotych z prac dorywczych, porządkowych męża musi utrzymać rodzinę, w tym pięcio i dwuletniego syna. D. G. podała, że innych dochodów nie osiąga, oprócz finansowej pomocy rodziny, na którą to pomoc rodzina nie wystawia żadnych dokumentów. Skarżąca podkreśliła, że gospodarstwo rolne, którego jest współwłaścicielem nie przynosi żadnego dochodu, a otrzymane świadczenia w ramach środków pomocowych służą zapłaceniu niezbędnych prac i podatków. Podała, że jej mąż jest schorowany i ma skierowania do szpitala. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku D. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zbadał przesłanki warunkujące przyznanie D. G. prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącej są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącą - zarządzeniem z dnia 27 lutego 2013 r. - do uzupełnienia tego wniosku przez złożenie stosownych wyjaśnień i określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Skarżąca złożyła wyciągi bankowe i w piśmie z dnia 22 marca zawarła oświadczenie, które Sąd pierwszej instancji uznał za niewystarczające do przyznania prawa pomocy. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji skarżąca osiąga dochód z Europejskiego Funduszu Rolnego Gwarancji w ramach pomocy dla osób prowadzących gospodarstwa rolne. W załączonym przez skarżącą wyciągu bankowego osiągany dochód opiewa na kwotę 9 528,14 zł. Wprawdzie D. G. stwierdziła, iż kwotę 9000 zł. przelała szwagrowi – M. G. tytułem zwrotu pożyczki, to jednak na tę okoliczność skarżąca nie złożyła jakichkolwiek dokumentów. D. G. powołuje się także na niemożność podjęcia pracy przez męża z uwagi na chorobę i skierowanie do szpitala lecz także na tę okoliczność nie przedstawiła żadnych dokumentów. Zauważyć należy, iż mąż skarżącej nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Nadto, według oświadczenia D. G. skarżąca nie występowała o przyznanie pomocy z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Jednocześnie skarżąca podała, iż na utrzymanie rodziny wydaje około 1200 zł. miesięcznie. W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji miał podstawy do uznania, że D. G. nie wykazała przesłanek do przyznania prawa pomocy. Okoliczności podane przez skarżącą budzą bowiem uzasadnione wątpliwości. D. G. nie przedstawiła żadnych dokumentów, w oparciu o które Sąd pierwszej instancji mógłby zweryfikować chociażby część twierdzeń skarżącej. Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji nie był w stanie dokonać ustalenia i pełnej analizy stanu majątkowego skarżącej. W takiej sytuacji Sąd był uprawniony do sformułowania oceny, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Zgodzić należy się ze stanowiskiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że D. G. nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść "jakichkolwiek kosztów postępowania". W tym miejscu należy Wyjaśnić, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu