II FZ 1468/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Beata Cieloch po rozpoznaniu w dniu 22 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Bk 62/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia 19 grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia: oddalić zażalenie. Prawomocnym postanowieniem z dnia 8 maja 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił M. W. (dalej powoływany także jako Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy było złożenie niewiarygodnego oświadczenia o sytuacji majątkowej, z którego wynikało, że Skarżący uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 981,68 zł, zaś jego wydatki sięgają kwoty 4000 zł miesięcznie. Dodatkowo Sąd wskazał, że Skarżący na bieżąco reguluje swoje zobowiązania, zaciągnął na początku 2012 r. kredyt na kwotę ponad 56 000 zł oraz w kwietniu podjął prowadzenie zawieszonej działalności gospodarczej. Następnie prawomocnym postanowieniem z 12 grudnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku ponownie odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w tym samym zakresie. Odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania radcy prawnego Sąd wskazał, że korzysta on już z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Sąd stwierdził, że Skarżący nie wykazał w sposób dostateczny spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 dalej p.p.s.a.). W szczególności deklarowane przez niego wydatki przekraczają dochód o ponad 2.500 zł, spłaca on regularnie zaciągnięty kredyt. Na tej podstawie Sąd uznał, że Skarżący nie przedstawia swojej sytuacji finansowej w sposób rzetelny. W dniu 12 marca 2014 r., Skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Podał, iż samotnie prowadzi gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania skarżącego pozostaje emerytura w wysokości 981 zł netto. W skład majątku M. W. wchodzi: dom o powierzchni 120 m², stanowiący ½ bliźniaka. Wnioskodawca nie ma zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych (k. 149 - 150). W odpowiedzi na wezwanie tut. Sądu z dnia 13 marca 2013 r. Skarżący oświadczył, że jego jedynym stałym miesięcznym dochodem jest emerytura w wysokości 981 zł. Dodatkowo wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą (pisanie pism procesowych), dochód miesięczny uzyskiwany z tego tytułu to kwota 500 zł brutto miesięcznie. Wykazane wydatki wynoszą 3000 zł, w tym kredyty i karty kredytowe – 500 zł. M.W. dołączył do akt sprawy: odcinki emerytury fakturę za gaz na kwotę 949 zł, faktury za lekarstwa oraz wyciąg z rachunku karty kredytowej z 16 marca 2014 r. Skarżący nie uczynił zadość wezwaniu tut. Sądu z dnia 13 marca 2014 r. w zakresie nadesłania wyciągu z rachunku bankowego za okres grudzień 2013 r. – luty br. oraz dokumentów potwierdzających wysokość dochodów osiągniętych z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej za ten sam okres, nie wyjaśniając przyczyny tego zaniechania. Postanowieniem z 17 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego i zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując, że brak jest możliwości określania faktycznych źródeł dochodu Skarżącego. Aktualny dochód Skarżącego stanowi kwota 1500 zł, podczas gdy wydatki sięgają kwoty około 3000 zł. Dodatkowo wskazał, że wnioskodawca nie odpowiedział na wezwanie referendarza i nie przedłożył wyciągu z rachunku bankowego oraz dokumentów potwierdzających wysokość dochodów osiągniętych z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Na powyższe postanowienie Skarżący złożył sprzeciw, w którym zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. dalej powoływana jakop.p.s.a.), albowiem niezasadnie odmówiono mu przyznania prawa pomocy. Wskazał na tragiczną sytuację finansową, która w jego ocenie w pełni uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Zaznaczył, że przez 20 lat z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej odprowadzał podatki do budżetu państwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zaskarżonym postanowieniem, na podstawie art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd wskazał, że wobec skutecznego wniesienia przez Skarżącego sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpatrzeniu przez Sąd stosownie do treści art. 260 p.p.s.a. Rozpatrywany wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego i zwolnienia od kosztów sądowych jest już kolejnym wnioskiem w tej sprawie. Wskazane w nim okoliczności nie odbiegają w istotny sposób od sytuacji rodzinnej i majątkowej Skarżącego jaka miała w chwili rozpatrywania poprzednich wniosków. Sąd nie znalazł więc podstaw do zmiany stanowiska wyrażonego w postanowieniu z dnia 8 maja i z 12 grudnia 2013 r. Odnosząc się do wniosku Skarżącego Sąd wskazał, iż zgodnie z treścią art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wniosek o przyznanie prawa pomocy winien zawierać oświadczenie strony obejmujące, między innymi, dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i dochodów, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów (art. 255 p.p.s.a.). W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. Rozstrzygniecie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Jak już wyjaśniano Skarżącemu w poprzednich rozstrzygnięciach, instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł dochodu i majątku. Przy czym to osoba ubiegająca się o prawo mocy winna wykazać, iż należy do kręgu takich osób. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, Skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, aby przesłanka z art. 246 §1 pkt 1p.p.s.a. wystąpiła w jego sytuacji. W złożonym wniosku oraz nadesłanych dokumentach, Skarżący wskazał na dochód w wysokości 981,00 zł z tytułu świadczenia emerytalnego oraz kwotę 500 zł z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Zadeklarował, że jego miesięczne wydatki wynoszą 3.000 zł. W ten sposób znowu deklarowane przez Skarżącego wydatki znacząco przekraczają jego dochód o kwotę ok. 1500 zł. Jednocześnie Skarżący wskazał na istnienie zaległości w zapłacie wymagalnych zobowiązań, jednak Sąd zauważył, że, że nie toczą się wobec niego żadne postępowania egzekucyjne, a zatem należy przyjąć, że reguluje ciążące na nim zobowiązania. Sąd ponownie zwrócił uwagę, że Skarżący spłaca zaciągnięty w sierpniu 2013 r. kredyt na kwotę ponad 64 000 zł, co wskazuje na istnienie po jego stronie możliwości finansowych i niewątpliwie wskazuje, że nie znajduje się on w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Ponadto, powyższe okoliczności w powiązaniu z faktem odmowy przedstawienia wyciągu z rachunku bankowego pozwalają na postawienie tezy, że Skarżący nie przedstawia swojej sytuacji finansowej w sposób rzetelny, lecz próbuje ukryć rzeczywiste dochody uzyskiwane z innych tytułów niż emerytura, czy też z prowadzonej działalności gospodarczej. Powyższe okoliczności, a w szczególności niewiarygodne oświadczenie w zakresie wysokości osiąganego dochodu, w zestawieniu z wykazanym majątkiem oraz wyszczególnionymi wydatkami w ocenie Sądu nie pozwoliły na przyznanie Skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Skarżący na powyższe postanowienie wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie w sprawie, odmawiając bezpodstawnie należnej pomocy prawnej. Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia poprzez uchylenie go w całości oraz udzielenie żądanej pomocy prawnej w sprawie, ponowne rozpatrzenie wniosku o udzielenie pomocy prawnej na podstawie złożonych istotnych w sprawie dokumentów załączonych do niniejszego zażalenia oraz udzielenie pomocy prawnej poprzez wyznaczenie radcy prawnego do dalszego prowadzenia sprawy przed NSA. W zażaleniu Skarżący wyjaśnił, że kilkakrotnie składał prawdziwe oświadczenia o swojej tragicznej sytuacji finansowej, powstałej bez jego winy, w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej przez okres 20 lat odprowadził do Skarbu Państwa ogromne kwoty tytułem podatków. Wskazał, że nigdy nie prosił i nie korzystał z jakiejkolwiek pomocy Państwa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do Sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do Sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na stronie. Wynika to z treści art. 252 §1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Także z użytego w art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże" wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (tak w niniejszej sprawie) spoczywa na stronie. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że WSA właściwie ocenił wniosek Skarżącego. Jak słusznie podkreślił WSA, sytuacja rodzinna i majątkowa Skarżącego nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie spowoduje zachwianie jego sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że nie będzie oni w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Jak zauważył Sąd pierwszej instancji - wnioskodawca wskazał na dochód w wysokości 981,00 zł z tytułu świadczenia emerytalnego oraz kwotę 500 zł z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, zadeklarował miesięczne wydatki w wysokości 3.000 zł, oraz wskazał na istnienie zaległości w spłacie wymagalnych zobowiązań (przy czym nie toczą się wobec niego żadne postępowania egzekucyjne). Sąd słusznie podkreślił, że kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Ponadto Skarżący nie przedstawił wyciągów z rachunku bankowego, co spowodowało wątpliwości Sądu co do rzetelności przedstawienia przez niego swojej sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu Skarżącego i jego rodziny. Oceny tej Skarżący nie podważył w złożonym zażaleniu, które stanowi jedynie gołosłowną polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem Sądu pierwszej instancji. Skarżący ograniczył się jedynie do nierzeczowych stwierdzeń, które nic nie wnoszą do sprawy. Jeśli Skarżący twierdzi, że stan faktyczny jest inny, niż przyjął Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, to należało w zażaleniu ten stan faktyczny opisać i przedstawić stosowne dowody na poparcie swoich twierdzeń. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny nie może odnieść się do tak sformułowanego zarzutu, bowiem nie wie, w jakim zakresie i jakie fakty z zaskarżonego orzeczenia Skarżący kwestionuje. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na uwadze stan majątkowy Skarżącego, wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych sprowadza się w tym wypadku do subiektywnej oceny swojej sytuacji materialnej przez Skarżącego i próby swego rodzaju optymalizacji kosztów sporu sądowego. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.