II FZ 834/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz po rozpoznaniu w dniu 27 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej w sprawie z zażalenia B. T. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 2 lipca 2013 r., sygn. akt I SO/Łd 3/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie z skargi B. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 11 marca 2013 r. o nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2007 r. postanawia : oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 2 lipca 2013 r. sygn. I SO/Łd 3/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił B. T. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że Skarżąca w dniu 3 kwietnia 2013 r. zwróciła się do WSA w Łodzi z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W formularzu PPF Skarżąca wskazała, że wspólnie z mężem prowadzi gospodarstwo domowe. Do źródeł dochodów zaliczyła świadczenia emerytalne małżonków w łącznej wysokości ok. 4.400 zł, dochody z najmu lub dzierżawy rzędu 38.552 zł za rok ubiegły oraz dochody z działalności gospodarczej prowadzonej przez Skarżącą w postaci usług budowlanych w kwocie 1.228.150 zł w roku 2012, i w roku 2011 w kwocie 1.903.975 zł. Jednocześnie z załączonych przez Skarżącą dokumentów wynika, że wartość jej środków trwałych wynosi 3.638.225 zł, wartość aktywów obrotowych zamyka się kwotą 6.628.396 zł w tym środki pieniężne zgromadzone w kasie i na rachunkach bankowych stanowią kwotę 84.634 zł. Sąd I instancji zwrócił ponadto uwagę, że z wyciągów z rachunków bankowych wynika że w okresie bezpośrednio poprzedzającym złożenie wniosku o prawo pomocy w dniu 25 marca 2013 r. na jeden z jej rachunków wpłynęła kwota 933.760 zł. Ponadto przedstawione dokumenty obrazują iż, do końca marca 2013 r. prowadzona działalność gospodarcza odnotowała stratę w wysokości 270.903 zł, zaś obroty ustalone w oparciu o nadesłane deklaracje VAT-7 wyniosły w styczniu 401.429 zł, w lutym 277.592 zł i w marcu 973.709 zł. Skarżąca jest właścicielką trzech działek położonych w T., o powierzchni 447 m2 zabudowanej budynkiem o powierzchni 40 m2, o powierzchni 33.513 m2 z budynkiem o powierzchni 183 m2, oraz niezabudowanej nieruchomości o powierzchni 10.000 m2. Skarżąca mieszka w domu będącym własnością jej córki na zasadzie prawa dożywocia ponosząc z tego tytułu opłaty w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie w sezonie grzewczym, kiedy to około 800 zł wynosi opłata za gaz. Skarżąca podniosła, że posiada zobowiązania kredytowe w trzech różnych bankach na łączną kwotę ok. 6.321.808 zł z czego do spłaty pozostała jej jeszcze kwota 4.549.378 zł. Jednocześnie na jej majątku został ustanowiony szereg zabezpieczeń związanych z toczącymi się wobec niej postępowaniami podatkowymi za lata 2006-2010, na podstawie nieostatecznych decyzji podatkowych zaopatrzonych w rygor natychmiastowej wykonalności była zobowiązana do wpłaty wynikających z nich należności w wysokości ok. 1.300.000 zł. Postanowieniem z 13 maja 2013 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od postanowienia Referendarza Skarżąca wyjaśniła, że ocena zawarta w kwestionowanym postanowieniu nie jest słuszna ponieważ nie posiada ona środków na pokrycie kosztów sądowych. Zdaniem strony Referendarz sądowy nie wziął pod uwagę faktu, że nieruchomości będące jej własnością są obciążone hipoteką, co powoduje rzeczywistą niemożność ich zbycia oraz dalszego obciążenia w celu uzyskania środków na zapłatę kosztów sądowych. WSA w Łodzi rozpatrując sprzeciw nie dał wiary jej twierdzeniom o braku jakichkolwiek środków pieniężnych z których mogłaby ponieść koszty procesu. Sąd I instancji podkreślił, że podnoszone argumenty dotyczące konieczności spłacania kredytów i pożyczek, wobec zasady powszechności ponoszenia kosztów sądowych, nie mogą stanowić przesłanki do uwzględnienia wniosku. Dodatkowo Sąd I instancji zauważył, że Skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających ewentualne trudności w spłacie zaciągniętego kredytu. Od powyższego rozstrzygnięcia Skarżąca w dniu 19 lipca 2013 r. wniosła zażalenie, w którym podniosła, iż posiadane przez nią działki w T., są obciążone hipoteką. W konsekwencji nie mogą być źródłem dodatkowych dochodów uzyskanych przykładowo z ich sprzedaży. Jednocześnie Skarżąca nie podzieliła stanowiska Sądu I instancji, iż osiągane przez nią miesięczne dochody umożliwiają uiszczenie kosztów sądowych. Skarżąca podkreśliła, że większość uzyskanych środków finansowych przeznaczana jest na spłatę kredytów, w efekcie nie ma możliwości nimi swobodnego dysponowania. Dodatkowo uzyskane przychody wykorzystywane są na bieżące prowadzenie gospodarstwa domowego, w tym na zakup lekarstw, których zakup jest konieczny ze względu na pogarszający się stan jej zdrowia, co jest konsekwencją przewlekłości postępowań podatkowych oraz postępowania sądowego. Ponadto nie zgodziła się z Sądem I instancji w zakresie regulowania kolejności zobowiązań pieniężnych. W jej ocenie pierwszeństwo powinny mieć zobowiązania wynikające z umów kredytowych, ponieważ ich nie uregulowanie wiązałoby się z negatywnymi dla niej konsekwencjami. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 poz. 270 ze zm., zwana dalej "p.p.s.a.") Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W niniejszej sprawie Skarżąca wniosła o zwolnienie z kosztów sądowych. Podkreślić, należy, iż ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Odnosząc się do istoty instytucji prawa pomocy należy podkreślić, że ma ona gwarantować osobom ubogim możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, dalej zwana: "Konstytucja RP"). Z bogatego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, iż zastosowanie prawa pomocy powinno w szczególności mieć zastosowanie w stosunku do osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Hanna Knysiak – Molczyk w "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Warszawa 2005, s. 628). Przyznanie stronie prawa pomocy jest formą finansowania z budżetu państwa jej udziału w postępowaniu sądowym. W konsekwencji zastosowanie tej instytucji musi być ograniczone jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w tym postępowaniu i wykaże to w sposób przekonywający. Biorąc pod uwagę powyższe Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Za odmową przyznania stronie skarżącej prawa pomocy przemawia przede wszystkim fakt dalszego prowadzenia przez nią działalności gospodarczej na dużą skalę. Jednocześnie WSA w Łodzi prawidłowo wskazał, że koszty sądowe nie mogą być zaspakajane w ostatniej kolejności. Tym samym podniesiony w zażaleniu argument Skarżącej dotyczący spłaty w pierwszej kolejności rat kredytów, nie może zostać uwzględniony. Ponadto, jak wynika z przedstawionych dokumentów Skarżąca dysponuje w ramach działalności gospodarczej aktywami, które jest w stanie spieniężyć, co również uzasadnia stanowisko Sądu I instancji o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Odnosząc się do argumentu Skarżącej dotyczącego braku możliwości pozyskania dochodów z zbycia posiadanych nieruchomości ze względu na istniejące na nich zabezpieczenia hipoteczne, należy wskazać, iż Skarżąca posiada sposobność uzyskania dodatkowych środków finansowych z tych nieruchomości, chociażby poprzez oddanie ich w najem. Reasumując, należy podkreślić, że w takiej sytuacji przyznanie prawa pomocy naruszałoby nie tylko przepisy p.p.s.a., ale również art. 84 Konstytucji RP, ponieważ stanowiłoby nieuzasadnione odstąpienie od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.