II GZ 753/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 10 lipca 2013 r. sygn. akt I SA/Rz 357/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie. Postanowieniem z dnia 10 lipca 2013 r., sygn. akt I SA/Rz 357/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił skarżącemu J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia [...] marca 2013 r., nr [...], w przedmiocie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy J. S. oświadczył, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z trzema synami w wieku 17, 12 i 2 lata oraz żoną. Wnioskodawca zadeklarował posiadanie gospodarstwa rolnego o wielkości ok. 100 ha i mieszkania o powierzchni 24 m2. Wyjaśnił ponadto, że żona pozostaje na urlopie wychowawczym i nie pobiera zasiłku, zaś on sam "prowadzi spółkę [...]". Jako źródło utrzymania skarżący wskazał dochody w łącznej wysokości 2542 zł (brutto), a także załączył do wniosku kserokopie zaświadczeń o dochodach w roku 2011 (8000 zł) i w roku 2012 (22509 zł z tytułu opodatkowania zryczałtowanym podatkiem dochodowym od przychodów ewidencjonowanych osób fizycznych). Zdaniem Sądu pierwszej instancji, analiza wniosków skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonych w różnych sprawach wskazuje na rozbieżności co do danych o sytuacji majątkowej i finansowej. W ocenie Sądu, skarżący nie dość starannie i dokładnie w kolejnych wnioskach podawał dane, co automatycznie czyni jego oświadczenie niewiarygodnym. W obecnie rozpoznawanym wniosku skarżący zadeklarował jako majątek mieszkanie o powierzchni ok. 24 m² i nieruchomość rolną o powierzchni ok. 100 ha, natomiast we wniosku złożonym miesiąc wcześniej (I SA/Rz 987/12) - mieszkanie o powierzchni 40 m² i nieruchomość rolną o powierzchni ok. 60 ha. Stałym elementem wszystkich wniosków jest jedynie kwota alimentów płaconych przez skarżącego (1750 zł), przy czym na jej wysokość wpływ ma stan majątkowy i zdolności finansowe zobowiązanego, a to wskazuje - zdaniem Sądu pierwszej instancji - że skarżący mimo wszystko ma lepszą sytuację finansową niż usiłuje dowodzić. Sąd zwrócił ponadto uwagę, że wskazana przez skarżącego kwota 22 509 zł jest przychodem (nie dochodem) podlegającym opodatkowaniu zryczałtowanym podatkiem dochodowym od przychodów ewidencjonowanych osób fizycznych, a kwota 8000 zł (za 2011 r.) jest przychodem bez pomniejszania o składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz należny podatek dochodowy, a zatem faktycznie kwota, jaką powinien dysponować skarżący na podstawie przedłożonych dokumentów jest inna niż przyjęta przez niego kwota na utrzymanie rodziny (793 zł), która nie zapewni w żaden sposób utrzymania trzyosobowej rodzinie. Skarżącego nie złożył przy tym żadnego oświadczenia, z którego wynikałoby, że uzyskuje jakiekolwiek wsparcie od innych osób lub instytucji, mimo iż został wezwany o ujawnienie takiej pomocy (wezwanie z 6 maja 2013 r. do sprawy o sygn. I SA/Rz 987/12). W ocenie Sądu pierwszej instancji, niewiarygodność oświadczenia strony o braku środków na ustanowienie adwokata wynika ponadto z tego, że skarżący jest udziałowcem dwóch spółek prawa handlowego (50% udziałów w spółce jawnej i 95% udziałów w spółce z .o.o.), których działalność związana jest z budownictwem i nieruchomościami, zaś z danych zawartych w przedłożonej deklaracji spółki jawnej dla podatku od towarów i usług za miesiąc wrzesień 2012 r. wynika, iż podstawa opodatkowania w tym okresie rozliczeniowym wynosiła łącznie 330690 zł, podatek należny [...] zł, podatek naliczony do odliczenia [...] zł, a nadwyżka podatku naliczonego nad należnym – [...] zł (dane do sprawy o sygn. I SA/Rz 926/12), a ponadto skarżący oświadczył, że korzysta z samochodów stanowiących własność i leasingowanych przez spółki. Sąd zwrócił również uwagę, że skarżący w żadnym z oświadczeń nie zadeklarował posiadania jakichkolwiek oszczędności czy innych zasobów pieniężnych. Tymczasem zgodnie z uwidocznionymi operacjami na przesłanej Sądowi kserokopii wyciągu bankowego, skarżący przelał z konta w innym banku w dniu 22 marca 2013 r. na przedmiotowy rachunek kwotę 38150 zł, mając na koniec miesiąca do wykorzystania łącznie 41385,37 zł. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji nie znalazł przesłanek do zastosowania wobec skarżącego instytucji prawa pomocy i dlatego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") oddalił wniosek J. S. o ustanowienie adwokata. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. S. Stwierdził, że odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu w tej sprawie powoduje odmowę przyznania skarżącemu prawa do sądu. Podniósł, że nie można mu zarzucić, by w sposób świadomy składał nieprawdziwe oświadczenia. Nigdy bowiem nie twierdził, że zamieszkuje z rodziną w mieszkaniu żony o pow. 40 m2, a własne mieszkanie przeznaczył na biuro. Wskazał, że na podstawie obrotu spółki, którą prowadzi i na podstawie deklaracji VAT za wrzesień 2012 r. nie można ustalić dochodu wnioskodawcy. Stwierdził, że w zależności od daty składania oświadczenia różnie kształtowały się okoliczności, przy czym istotne elementy dotyczące jego kondycji finansowej nie ulegają zmianie. Te elementy to roczny dochodów (wskazany w zaświadczeniu Urzędu Skarbowego) oraz stan majątku (gospodarstwo rolne 60 ha – grunty rolne, 40 ha zakrzaczenie, łącznie około 100 ha). Wskazał, że nie prowadzi produkcji rolnej, nie otrzymuje wsparcia finansowego i dlatego nie ma żadnego dochodu z gospodarstwa. Dodał, że nie ma obowiązku ścisłej kontroli ile wyda na prąd, wodę, czy żywność – i dlatego, składając wielokrotnie oświadczenia, ma prawo podać różne wartości w tym zakresie. W konkluzji wnoszący zażalenie stwierdził, że odmowa ustanowienia dla niego adwokata z urzędu w niniejszej sprawie nie jest podyktowana prawidłową oceną jego sytuacji majątkowej. Skoro w sprawie jest prawem przypisany przymus adwokacki, a skarżący nie ma środków na ustanowienie pełnomocnika procesowego z wyboru, to słusznym wydaje się ustanowienie takiego pełnomocnika przez Sąd. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego lub adwokata zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd (bądź referendarz sądowy) na mocy art. 255 p.p.s.a. może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. Z powyższego wynika, że obowiązkiem osoby składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy jest uprawdopodobnienie i udokumentowanie oświadczeń zawartych we wniosku. Natomiast obowiązkiem sądu jest rzetelna ocena oświadczeń i dokumentów złożonych przez wnioskodawcę pod względem spełnienia bądź niespełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 p.p.s.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji nie wypełnił powyższego obowiązku z sposób prawidłowy. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że powodem odmowy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie były rozbieżności w oświadczeniach składanych przez skarżącego we wnioskach o przyznanie prawa pomocy w kilku sprawach (sygn. akt I SA/Rz 987/12, I SA/Rz 926/12, I SA/Rz 1081/12) toczących się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Rzeszowie, co zdaniem Sądu pierwszej instancji świadczy o braku wiarygodności częściowo odmiennych oświadczeń złożonych we wniosku będącym przedmiotem oceny w niniejszym postępowaniu. Dokonując takiego porównania, Sąd pierwszej instancji nie wskazał, jaki odstęp czasowy dzielił złożenie porównanych wniosków (poza wnioskiem w sprawie I SA/Rz 987/12, złożonym miesiąc przed wnioskiem obecnie rozpoznawanym), zaś ma to zasadnicze znaczenie dla takiego porównania, gdyż co do zasady stan majątkowy wnioskodawcy może zmieniać się w czasie. Ponadto, Sąd powołał się na konkretne oświadczenia skarżącego złożone w innych sprawach, nie włączając jednocześnie kopii tych oświadczeń do akt niniejszej sprawy (np. dotyczących miesięcznego zestawienia wydatków wnioskodawcy), co powoduje, że nie jest możliwa skuteczna kontrola instancyjna stanowiska Sądu w tym zakresie. Sąd pierwszej instancji – powołując się na rozliczenia podatkowe za wrzesień 2012 r. dotyczące spółki jawnej, w której skarżący jest wspólnikiem – nie wyjaśnił również, jaki wpływ mają podane kwoty (odnoszące się do spółki jawnej) na sytuację majątkową skarżącego w dacie wydawania zaskarżonego postanowienia (9 miesięcy po okresie, którego dotyczą wskazywane przez Sąd dokumenty – zresztą także niedołączone do akt niniejszej sprawy). Zasadniczym mankamentem zaskarżonego postanowienia jest jednak całkowity brak odniesienia się Sądu pierwszej instancji do wyjaśnień skarżącego zawartych w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 20 czerwca 2013 r. wydanego w przedmiocie rozpoznanego przez Sąd wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji wskazał w uzasadnieniu swojego postanowienia w części takie same argumenty, jakie znalazły się w postanowieniu referendarza sądowego, mające podkreślić rozbieżności wskazywane przez skarżącego w różnych wnioskach. Jednocześnie Sąd nie odniósł się do zawartych w sprzeciwie wyjaśnień strony odnośnie do tychże rozbieżności. Taka ocena Sądu pierwszej instancji jest niepełna, a przez to nieprawidłowa i winna być powtórzona. Rozpoznając ponownie wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji odniesie się do wszystkich, mających znaczenie dla rozpoznania tegoż wniosku oświadczeń skarżącego złożonych w toku niniejszego postępowania. W przypadku odwołania się do znanych Sądowi pierwszej instancji z urzędu oświadczeń złożonych przez skarżącego w innych postępowaniach, Sąd włączy kopie takich oświadczeń do akt niniejszej sprawy. Jeśli zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie będzie pozwalał na ocenę, czy w sprawie wystąpiły przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji rozważy skorzystanie z uprawnień przewidzianych w art. 255 p.p.s.a., przewidujących możliwość wezwania strony do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. PG