II OZ 704/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA - Jacek Chlebny po rozpoznaniu w dniu 5 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia E. w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 lipca 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 808/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] lutego 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu E. w W. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] lutego 2013 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia wyjaśnił, że Stowarzyszenie, wnioskując o przyznanie prawa pomocy, nie wykazało, by przed wystąpieniem o sfinansowanie z budżetu Państwa kosztów swojego udziału w postępowaniu sądowym, podjęło wszelkie niezbędne kroki, aby samodzielnie pozyskać potrzebne do tego środki. Ocenę wystąpienia w sprawie przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr z 2012 r., poz. 270), dalej p.p.s.a., Sąd powiązał ze stwierdzeniem, że wnioskodawca nie podjął uchwały nakładającej na członków obowiązek uiszczania składek członkowskim na poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności, a także brakiem wykazania odpowiedniej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków. Sąd I instancji przyjął, że za niewystarczające w tym zakresie muszą być uznane działania wnioskodawcy polegające jedynie na "namawianiu" członków do dodatkowego finansowania działań podejmowanych przez Stowarzyszenie. Sąd zwrócił jednocześnie uwagę na to, że strona odstąpiła od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie rejestrowe, co skutkuje rezygnacją z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku przez stowarzyszenie. Przedstawiony przez stronę bilans dowodzi, że nawet przy braku działań mających na celu zapewnienie odpowiednio skutecznych źródeł finansowania działalności Stowarzyszenia, jest ono w stanie pokrywać koszty postępowań sądowych w wielu sprawach. W zażaleniu na powyższe postanowienie Stowarzyszenie E. w W. podniosło, że przedstawione w uzasadnieniu postanowienia argumenty nie są skorelowane z polską rzeczywistością. Znane stronie organizacje społeczne tracą bowiem swoich członków, a ponadto organizacje rejestrowane – wbrew twierdzeniu Sądu I instancji – nie otrzymują darowizn oraz spadków, a sama ofiarność publiczna, która miałaby stanowić ewentualne źródło dochodów Stowarzyszenia, jest śladowa. Zdaniem strony skarżącej, przedstawiony w toku postępowania bilans wydatków na opłaty sądowe wskazuje na nadmierną ich wysokość w jednostkowych sprawach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem przyjęta przez Sąd I instancji ocena wniosku Stowarzyszenia E. o przyznanie prawa pomocy jest prawidłowa. Istota zarzutu podniesionego w zażaleniu sprowadza się do stwierdzenia, że Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych odpowiadających liczbie spraw sądowych, w których Stowarzyszenie to, jako strona, występuje. Tak formułowany zarzut nie uwzględnia jednak zasad, na których skarżące Stowarzyszenie powinno oprzeć swoje funkcjonowanie. Ma to związek z uznaniem, że podejmowana przez stowarzyszenie, jako jedną z prawnych form zrzeszania się, działalność musi odpowiadać przyjętym przez członków stowarzyszenia źródłom jej finansowania. Pomiędzy określonymi samodzielnie przez stowarzyszenie celami i programami działania (w szczególności sposobami ich realizacji) a wybranym sposobem uzyskiwania środków finansowych powinna istnieć ścisła zbieżność. Jeżeli formą prawną działania stowarzyszenia jest forma stowarzyszenia zwykłego, nie posiadającego osobowości prawnej (art. 40 ust. 1 ustawy), to stowarzyszenie zakres, jak i formy swojej działalności powinno określić w sposób uwzględniający przyjęty przez ustawę sposób dopuszczalnego finansowania (składki członkowskie - art. 42 ust. 2 ustawy). Nie znajduje uzasadnienia żądanie objęcia określonych czynności podjętych przez stowarzyszenie zwolnieniem od kosztów sądowych, jeżeli niemożność uiszczenia opłat sądowych przez to stowarzyszenie, jako stronę postępowania sądowego, nie wynika ze zdarzeń, które nie mogły podlegać uwzględnieniu przez jego członków w tracie planowania jego bieżącej działalności, ale pozostaje skutkiem świadomych zaniechań ze strony władz stowarzyszenia. W zażaleniu skarżącego Stowarzyszenie nie wykazało, by przyjęte przez Sąd I instancji ustalenia z przedstawionym sposobem rozumienia warunków przyznania prawa pomocy, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. pozostawało w sprzeczności. Dotyczy to zarówno stanowiska Sądu odnośnie do wysokości pozyskiwanych środków finansowych, które nie zostały uzupełnione poprzez podniesienie w odpowiednim czasie wysokości składki lub zwiększenie liczby członków Stowarzyszenia, jak również zmiany prawnej formuły działania Stowarzyszenia. Ustawodawca, różnicując prawnoorganizacyjne formy zrzeszania się, daje obywatelom połączonym wspólnymi celami możliwość dopasowania programów działania i sposobów ich realizacji do właściwych (adekwatnych) im instrumentów prawnych. Wysokość opłat sądowych ponoszonych przez skarżące Stowarzyszenie jest w ścisły sposób powiązana z liczbą oraz rodzajem spraw (postępowań sądowych), w których bierze ono swój udział. Jeżeli, jak wynika z zażalenia, bilans wydatków na opłaty sądowe strona ocenia negatywnie, to jest to spowodowane wyłącznie wadliwym dopasowaniem struktury Stowarzyszenia do przyjętego zakresu jego uczestnictwa w działaniach dotyczących ochrony środowiska. Tak należy bowiem ocenić informację, że nie wszyscy członkowie Stowarzyszenia deklarują gotowość opłacania składek członkowskich, jak też stanowisko zakładające, że nowa wysokość składki nie zostanie niejako "urealniona" a więc powiązana z rzeczywistymi potrzebami finansowymi Stowarzyszenia określonymi liczbą spraw spornych, w których bierze ono udział, ale oparta na intencyjnych oświadczeniach członków, w jakim zakresie chcą oni partycypować w finansowaniu Stowarzyszenia (pismo z dnia 25 czerwca 2013 r., k. 112 akt). Nie może budzić wątpliwości, że udział w stowarzyszeniu, także gdy chodzi o wymiar finansowy tego uczestnictwa, oparty jest na zasadzie dobrowolności. Jeżeli członkowie Stowarzyszenia E. nie są zainteresowani ponoszeniem dużych wydatków z tytułu składek członkowskich, władze Stowarzyszenia powinny podjąć odpowiednie środki zaradcze. Środkiem tym, jak prawidłowo przyjął Sąd I instancji, nie jest wniosek o zwolnienie Stowarzyszenia z kosztów sądowych, skoro podstawą faktyczną tego żądania, jak wynika z przedstawionych wyjaśnień, nie byłyby w tym przypadku okoliczności, na które Stowarzyszenie nie miało wpływu, prowadzące do braku środków finansowych, ale założenia odnoszące się do zasad funkcjonowania Stowarzyszenia, mające swoje źródło w autonomicznych decyzjach jego członków. Stowarzyszenie powinno dopasować liczbę spraw, w których jego udział wiąże się z obciążeniem finansowym do możliwości płatniczych członków Stowarzyszenia, rozszerzając krąg spraw, w których działalność organizacyjna ma charakter interwencyjny (zawiadomienie o naruszeniach w zakresie ochrony środowiska) lub wyłącznie konsultacyjny albo, jak trafnie wskazał Sąd I instancji, zmodyfikować formę działania poprzez przekształcenie Stowarzyszenia E. w stowarzyszenie rejestrowe. Argumenty przybierające postać uogólnień odnoszących się w "rzeczywistości społecznej", przy zmianie prawnej formy stowarzyszenia, nie mogą być traktowane jako uzasadnione, skoro stowarzyszenie rejestrowe, posiadające osobowość prawną, czerpie z reguły zasadnicze środki na swoją działalność nie z ofiarności publicznej, czy też spadków lub darowizn, ale z prowadzonej działalności gospodarczej, z której dochód służy realizacji celów statutowych (art. 34 ustawy). Ma ono prawo korzystać, w przeciwieństwie do stowarzyszenia zwykłego, także z innych form wsparcia finansowego (np. dotacje). Mając na uwadze powyższe względy, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.