I FZ 144/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 marca 2013 r. sygn. akt III SA/Gl 1737/12 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej każdorazowej opłaty sądowej w kwocie nieprzekraczającej 100 zł w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 14 sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 marca 2013 r., sygn. akt III SA/Gl 1737/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, po rozpoznaniu wniosku M. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 14 sierpnia 2012 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług, zwolnił skarżącego od każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej 100 zł, w pozostałym zakresie wniosek oddalając. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, wskazując na art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), a także na wyjątkowość instytucji prawa pomocy, że w świetle przedłożonych do akt dokumentów obrazujących sytuację finansową skarżącego brak jest podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku w całości. Sąd uznał, że wprawdzie osiągane przez skarżącego dochody (1 111,86 zł netto miesięcznie) w połączeniu z dochodami jego konkubiny (1 459,48 zł) nie wystarczały do bieżącego regulowania miesięcznych zobowiązań płatniczych, którymi obciążone było gospodarstwo domowe skarżącego, w wyniku czego doszło do zadłużenia posiadanego mieszkania (nadto obciążonego hipotecznie), jednak okoliczność ta nie może mieć znaczenia przesądzającego, skoro jej przyczyną było spłacanie rat zaciągniętych kredytów i pożyczek. Sąd zaznaczył też, że na konta osobiste skarżącego od czerwca do sierpnia 2012 r. dokonywane były wpłaty w wysokości 2 909,80 zł (w jednym banku) i 2 800 zł (w drugim banku), podczas gdy wpływy na koncie jego konkubiny wynosiły 1 659,48 zł (czerwiec), 2 159,48 zł (lipiec), 2 059,48 zł (sierpień), 2 078,48 (wrzesień) i 1 953,48 zł (październik). Mając to na uwadze Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nie sposób uznać, by poniesienie części należnej w sprawie opłaty do kwoty 100 zł stanowiło zbyt duże obciążenie dla skarżącego, zwłaszcza że w zeznaniach podatkowych za 2011 r. wykazane zostały nadpłaty w wysokości 938 i 183 zł. Zdaniem Sądu wygospodarowanie kwoty 100 zł tytułem należnego wpisu sądowego od skargi, a następnie innych, ewentualnie mogących się pojawić opłat sądowych, których wysokość również nie przekroczy tej kwoty, leży w zasięgu możliwości finansowych skarżącego. Sąd podkreślił, że dysponowanie majątkiem obciążonym hipotecznie, podobnie jak spłacanie zaciągniętych kredytów czy pożyczek, jest indywidualną sprawą strony i nie może skutkować przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Brak jest podstaw do przyjęcia, że jakiekolwiek prywatne zobowiązania mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. W ocenie Sądu pierwszej instancji przyznanie skarżącemu na podstawie art. 245 § 4 P.p.s.a. prawa pomocy w postaci częściowego zwolnienia od każdorazowej opłaty sądowej przekraczającej 100 zł jest rozstrzygnięciem, które zabezpiecza jego prawo do sądu, a jednocześnie nie skutkuje przeniesieniem na współobywateli konieczności ponoszenia pełnych kosztów prowadzonego postępowania sądowego. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zaskarżył je w części oddalającej wniosek oraz wniósł o zmianę postanowienia przez zwolnienie strony od ponoszenia opłat sądowych i wydatków w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przekazanie kwestii zwolnienia strony od ponoszenia opłat sądowych i wydatków w całości do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżonemu postanowieniu skarżący zarzucił naruszenie art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez odmowę przyznania mu zwolnienia od obowiązku ponoszenia opłat sądowych i wydatków w całości w okolicznościach, w których nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł m.in., że prowadzi gospodarstwo domowe z konkubiną i małoletnią córką, a jedynym składnikiem jego majątku jest obciążony hipotecznie lokal mieszkalny, w którym zamieszkuje wraz z rodziną. Skarżący jest zatrudniony na umowę o pracę za wynagrodzeniem 1 500 zł brutto od 4 czerwca 2012 r., a wcześniej utrzymywał się z prac dorywczych, uzyskując minimalne dochody, które nie pozwalały na poczynienie oszczędności. Konkubina skarżącego osiąga natomiast miesięczny dochód w wysokości 2 000 zł brutto. Skarżący zaznaczył, że nie uzyskuje żadnych dochodów z działalności spółki jawnej, której jest wspólnikiem, a nadto posiada zaległość wobec Naczelnika Urzędu Skarbowego w kwocie 1 621 476,40 zł oraz - jako wspólnik spółki jawnej - w kwocie 394 370 zł. Z uzyskiwanych przez skarżącego i jego konkubinę dochodów opłacane są wszelkie koszty utrzymania rodziny, w tym opłaty czynszowe (ok. 650 zł), kredyt hipoteczny (700 zł), trzy raty kredytów i pożyczek (ponad 850 zł), wpłaty na Fundusz Pomocy Rodzinie (166,67 zł), opłaty za przedszkole córki (260 zł), opłaty za energię elektryczną (154 zł) oraz zaspokajane są konieczne potrzeby życiowe skarżącego i jego rodziny. Nadto środki te są przeznaczane na regulowanie powstałych z uwagi na trudną sytuację finansową zaległości m.in. wobec wspólnoty mieszkaniowej – aktualne zaległości w opłatach za czynsz to prawie 3 000 zł, wraz z odsetkami w wysokości 570 zł. Skarżący wskazał, że osiągane przez niego i jego konkubinę dochody w wysokości ok. 3 500 zł brutto nie wystarczają na opłacenie wszystkich bieżących opłat i wysokich zaległości wierzycieli, stąd starają się oni opłacać część zobowiązań, pozostawiając pewną część uzyskiwanych dochodów na zaspokajanie bieżących potrzeb rodziny. Bardzo trudna sytuacja majątkowa i osobista nie pozwoliła na poczynienie jakichkolwiek oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na koszty niniejszego postępowania bez istotnego uszczerbku dla skarżącego i jego rodziny. Zdaniem strony zachodzą w okolicznościach sprawy przesłanki uzasadniające zwolnienie skarżącego od opłat sądowych i wydatków w całości. Sam fakt posiadania niewielkich dochodów i nieruchomości nie przesądza o możliwości poniesienia kosztów sądowych i wydatków w całości w sytuacji niskich dochodów i konieczności ponoszenia szeregu wydatków. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnił wniosek strony w znacznym zakresie, uznając jednak, że skarżący jest w stanie wygospodarować środki na uiszczenie każdorazowej opłaty sądowej w wysokości 100 zł. Argumenty, które w ocenie Sądu pierwszej instancji przemawiają za odmową zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości, to: wysokość miesięcznych wpływów na rachunki bankowe skarżącego i jego konkubiny (przekraczająca wysokość dochodów z wynagrodzeń), niemożność przyznania pierwszeństwa spłacaniu kredytów/pożyczek ponad uiszczanie zobowiązań publicznoprawnych, wykazanie nadpłat w zeznaniach podatkowych za 2011 r. Tymczasem w zażaleniu strona w zasadzie powtarza argumentację mającą świadczyć o tym, że osiągane dochody nie są wystarczające do bieżącego regulowania miesięcznych zobowiązań płatniczych, która to okoliczność została już przez Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględniona jako usprawiedliwiająca częściowe uznanie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanym zażaleniu brak jest natomiast odniesienia się do powodów, dla których częściowo wniosek skarżącego oddalono - przede wszystkim strona nie podważyła tego, że w istocie wpływy na konta osobiste konkubentów przewyższają deklarowane dochody. Prawidłowo też Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na to, że zobowiązania prywatnoprawne (np. kredyty/pożyczki) nie mogą mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Podkreślenia wymaga, że opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. W przypadku takim jak w przedmiotowej sprawie, gdy środki na utrzymanie gospodarstwa domowego skarżącego uzyskiwane są z dwóch stałych i regularnych źródeł dochodów, a trudności z regulowaniem bieżących opłat związanych z utrzymaniem rodziny wnioskodawcy wynikają nie tyle z niedostateczności tych środków jako takiej, lecz z dodatkowymi wydatkami z tytułu kredytów/pożyczek, które nie mogą uzyskać pierwszeństwa przed kosztami sądowymi, za trafną należy uznać konkluzję zaskarżonego postanowienia, że brak jest podstaw do stwierdzenia niemożności każdorazowego wygospodarowania przez skarżącego 100 zł w celu częściowego opłacenia kosztów należnych z tytułu wszczętego przez niego postępowania sądowoadministracyjnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd pierwszej instancji prawidłowo wyważył konieczność zapewnienia skarżącemu prawa do sądu i interesy Skarbu Państwa, przemawiające przeciwko kredytowaniu strony skarżącej, której sytuacja finansowa nie wskazuje na to, by kwota 100 zł stanowiła zbyt duże obciążenie w porównaniu z osiąganymi dochodami i wydatkami, które korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (tj. kosztami utrzymania koniecznego). Argumentacja zażalenia nie przemawia w ocenie Sądu za zmianą zaskarżonego postanowienia, nie wskazuje też na to, by rozważenie przez Sąd pierwszej instancji zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w przypadku skarżącego było niepełne czy błędne. W konsekwencji należy uznać, że skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w szerszym zakresie niż przyznane w zaskarżonym postanowieniu. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.