I OZ 984/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 22 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 392/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. T. na decyzję Uczelnianej Komisji do spraw Pomocy Materialnej Uniwersytetu S. z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] w przedmiocie stypendium socjalnego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 29 maja 2013 r. oddalił skargę skarżącego na decyzję Uczelnianej Komisji do spraw Pomocy Materialnej w przedmiocie stypendium socjalnego. Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2013 r. sąd przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Pełnomocnik z urzędu sporządził opinię prawną o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej i wniósł o przyznanie mu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Skarżący zwrócił się do sądu z wnioskiem o przyznanie adwokata z urzędu do wniesienia skargi konstytucyjnej do Trybunału Konstytucyjnego związanej z problematyką niezłożenia skargi kasacyjnej przez adwokata wyznaczonego z urzędu i przyznania mu wynagrodzenia za tą czynność. Zwrócił się również o skierowanie do Trybunału pytań prawnych w tym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując na art. 243 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.). Sąd wskazał, ze w ustawie brak jest jakiegokolwiek innego przepisu, który regulowałby zakres prawa pomocy z uwagi na tryb postępowania. Tym samym brak jest podstawy prawnej z której można byłoby wywieść, aby prawo pomocy mogło odnosić się również do innego postępowania aniżeli prowadzonego przed sądem administracyjnym. Tak więc, skoro obowiązująca ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje możliwości przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika celem reprezentowania danego podmiotu w postępowaniu innym niż sądowoadministracyjne, ani też celem podjęcia w imieniu tego podmiotu czynności prowadzących do inicjowania postępowania innego niż sądowoadministracyjne, zatem wniosek skarżącego o ustanowienie adwokata celem wniesienia skargi konstytucyjnej do Trybunału Konstytucyjnego nie mógł być zdaniem sądu uwzględniony. Sąd wskazał również na art. 48 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. Od tego postanowienia skarżący złożył zażalenie, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie mu prawa pomocy. Wniósł również o kontrolę przepisów powołanych w skardze przez Trybunał Konstytucyjny. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia za sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej jest zapłatą za brak pomocy prawnej z jego strony, a możliwość sporządzenia takiej opinii narusza prawo do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim wskazać należy, że zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Stosownie natomiast do § 2 tego artykułu, przyznanie prawa pomocy przed lub w toku postępowania rozpoznawczego obejmuje także postępowanie egzekucyjne. Zgodnie natomiast z art. 39 pkt 1 p.p.s.a. i uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II GPS 2/10 pełnomocnik wyznaczony z urzędu reprezentuje stronę również w sprawie o wznowienie postępowania. Oznacza to, że prawo pomocy w postaci przyznania adwokata z urzędu obejmuje postępowanie główne do czasu prawomocnego rozpoznania sprawy w obu instancjach, postępowanie egzekucyjne oraz zainicjowane skargą o wznowienie postępowania. W braku odmiennych regulacji nie ma natomiast podstaw do przyjęcia, że pełnomocnictwo z urzędu obejmuje również umocowanie do dokonywania czynności w innych postępowaniach, w tym do wniesienia skargi konstytucyjnej do Trybunału Konstytucyjnego. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i przesłanki oraz zakres jego przyznania powinny być interpretowane ściśle. Sąd – dokonując nieuprawnionej rozszerzonej interpretacji wyjątku jakim jest przyznanie prawa pomocy – działałby wbrew przepisom prawa. Należy przy tym wskazać, że sytuacja taka nie ogranicza skarżącemu prawa do sądu z kilku zasadniczych powodów. Po pierwsze, prawo pomocy jest instytucją stworzoną właśnie dla umożliwienia dostępu do drogi sądowej osobom, których warunki materialne na to nie pozwalają. Prawo do sądu nie jest jednak prawem bezwzględnym. Po drugie natomiast warunkiem zrealizowania prawa do sądu nie jest rozpatrzenie skargi kasacyjnej. Wydanie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej jest uregulowane w przepisach prawa powszechnie obowiązującego i ma uniemożliwić zainicjowanie postępowania skazanego na niepowodzenie i nieuzasadnione uszczuplenie środków publicznych. Tego rodzaju sytuacja byłaby bowiem ograniczaniem prawa do sądu innym osobom. Wskazać należy również skarżącemu, że sąd administracyjny nie jest właściwy do przyznania prawa pomocy w sprawie zainicjowanej skargą konstytucyjną. Postępowanie sądowoadministracyjne oraz postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym są bowiem dwiema osobnymi procedurami przed dwoma rożnymi organami władzy sądowniczej, nawet gdy w trakcie ich prowadzenia pojawiają się tożsame zagadnienia prawne. Właściwy w tym zakresie jest – zgodnie z art. 48 ust. 2 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym – sąd rejonowy miejsca zamieszkania skarżącego. Wskazać również należy na stanowiska poszczególnych podmiotów wyrażone w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjny w podobnej sprawie, zawarte w postanowieniu z 14 lipca 2009 r., sygn. akt SK 2/08. Odnosząc zawarte w tym postanowieniu uwagi do rozpatrywanej sprawy zauważyć należy, że można przypuszczać, iż adwokat lub radca prawny związany w swej działalności wymogami prawa i kierujący się zasadami etyki wykonywania zawodu w sposób odpowiedzialny rozezna sprawę i podejmie trafną decyzję odnośnie do dopuszczalności i celowości występowania ze skargą. Powinien on bowiem po zapoznaniu się z aktami sprawy ocenić racjonalność dalszego prowadzenia postępowania, w tym zasadność zarzutów. Adwokat ma obowiązek świadczenia pomocy prawnej w sposób uczciwy, sumienny oraz zgodnie z prawem i ze wskazaniami wynikającymi z wiedzy prawniczej. Obowiązek kierowania się prawem oznacza przede wszystkim obowiązek ustalenia jego treści na podstawie reguł egzegezy tekstów prawnych, literatury przedmiotu i orzecznictwa. Jeżeli z tak ustalonego stanu prawnego wynikać będzie, że dzięki skardze kasacyjnej istnieją szanse uzyskania korzystnego rezultatu dla osoby, na rzecz której pomoc prawna jest świadczona, adwokat będzie miał obowiązek wniesienia tej skargi kasacyjnej. Natomiast w przypadku, gdy z ustalonego stanu prawnego będzie wynikać, że nie istnieją szanse powodzenia złożonej skargi, adwokat powinien odstąpić od jej sporządzenia, przedstawiając opinię o jej bezzasadności. Na pomoc prawną składają się bowiem dwa zasadnicze elementy: dokonanie oceny sytuacji prawnej oraz podjęcie - uzasadnionych w świetle wyników tej oceny - działań zmierzających do jej ochrony lub poprawy. Stanowisko, zgodnie z którym sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej stanowi formę udzielenia pomocy prawnej, a nie odmowę jej udzielenia, znajduje uzasadnienie także w świetle art. 250 p.p.s.a. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), które za sporządzenie tego rodzaju opinii przyznaje adwokatowi prawo do wynagrodzenia. Skoro adwokat będący pełnomocnikiem z urzędu nie może odmówić udzielenia pomocy prawnej, lecz - co potwierdza m.in. orzecznictwo Sądu Najwyższego, w tym uchwała z 21 września 2000 r., sygn. akt III CZP 14/00, OSNC nr 2/2001, poz. 21 - może odmówić sporządzenia środka prawnego, to odmowa sporządzenia tego środka nie może być zakwalifikowana jako odmowa udzielenia pomocy prawnej. Ponadto, skoro przepisy prawa przewidują zapłatę wynagrodzenia za czynności adwokata, nie wyłączając wynagrodzenia za sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, a wręcz przeciwnie – regulują to wynagrodzenie w sposób wyraźny, nie przyznanie kosztów pomocy prawnej temu pełnomocnikowi byłoby naruszeniem prawa. Stanowisko, zgodnie z którym sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej jest udzieleniem pomocy prawnej potwierdza m.in. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22 grudnia 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1387/10, w którym sąd stwierdza, że w wypadku opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej wyrazem udzielenia pomocy prawnej jest opinia sporządzona na piśmie i doręczona stronie. Ze wszystkich wymienionych powyżej powodów oraz ze względu na utrwalone stanowisko judykatury w spornym zakresie, sąd nie zwrócił się z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o kontrolę konstytucyjności przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej w kontekście prawa do sądu i innych wskazanych przez skarżącego przepisów Konstytucji. Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.