II OZ 753/13

POSTANOWIENIE Dnia 17 września 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk po rozpoznaniu w dniu 17 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 403/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 403/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił D.R. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...]. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że we wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżąca – D. R., rozszerzając zakres złożonego w skardze żądania w zakresie prawa pomocy, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniosła, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, jednocześnie nie ma też wiedzy specjalistycznej, która umożliwiłaby jej skuteczną obronę swoich interesów przed sądem. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwojgiem dzieci, które się uczą. Do jej majątku należy dom o powierzchni 90 m2 oraz samochód osobowy marki Ford S-Max, rok prod. 2007 o wartości ok. 30.000 zł (wspólność majątkowa małżeńska). Źródłem dochodu 4-osobowej rodziny jest wynagrodzenie za pracę męża skarżącej i jej renta w łącznej wysokości 3.060 zł. W rubryce nr 11 skarżąca dodała, iż utrzymanie wynosi ok. 1.200 zł miesięcznie, utrzymanie dzieci związane z nauką – 1.200 zł miesięcznie, a pozostałe środki przeznaczane są na zakup żywności. Pismem z dnia 22 maja 2013 r. skarżąca wezwana została do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej sytuacji rodzinnej (w zakresie odnoszącym się do dzieci), majątkowej (w zakresie odnoszącym się do nieruchomości, na której posadowiony jest dom oraz stanu majątkowego jej męża i dzieci) oraz finansowej (w zakresie odnoszącym się do dochodów, wykazanych we wniosku oraz ewentualnych dochodów dzieci, ponoszonych wydatków, a ponadto wyciągów z posiadanych przez skarżącą, jej męża i dzieci rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżąca przedłożyła pismo procesowe, w którym potwierdziła, że wykazany we wniosku dom ma 90 m2. Wskazała, iż mąż zarabia 2.500 zł netto miesięcznie, zaś dzieci uczą się (w liceum ogólnokształcącym i na politechnice) i nie osiągają żadnych dochodów. Zarówno mąż, jak i dzieci, nie posiadają żadnych nieruchomości oraz zasobów pieniężnych w postaci oszczędności. Skarżąca wskazała "comiesięczne wydatki": nauka starszego dziecka – 1.200 zł, utrzymanie i dojazdy do szkoły młodszego dziecka – ok. 200 zł, wyżywienie – 700 zł, opłaty związane z utrzymaniem domu – ok. 500 zł. Do przedmiotowego pisma skarżąca załączyła decyzję o ustaleniu prawa do renty z dnia 12 lipca 2012 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego za miesiąc kwiecień 2013 r., zgodnie z którym saldo początkowe wyniosło 4.779,19 zł, a saldo końcowe: 3.274,40 zł. Na przedmiotowy rachunek wpływają dochody zarówno skarżącej (559,51 zł), jak i jej męża (2.675,28 zł). Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2013 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wobec uznania niemożności dokonania oceny rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny na skutek nieprzedłożenia przez wnioskodawczynię dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w żądanym zakresie. W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw na w/w postanowienie referendarza. WSA w Olsztynie odmawiając przyznania prawa pomocy postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2013 r. wskazał, że w myśl art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.- zwanej dalej P.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że tylko profesjonalny pełnomocnik umożliwi jej skuteczną walkę o przysługujące jej prawo. Wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział radcy prawnego w tym postępowaniu nie jest niezbędny. Dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wprowadzony został wymóg adwokacko-radcowski Sąd I instancji wskazał następnie, że to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej – jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Sąd podał, że według oświadczeń skarżącej, zawartych na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w odpowiedziach na wezwania, prowadzi ona czteroosobowe gospodarstwo domowe. Rodzina zamieszkuje w domu o powierzchni 90 m2, posiada samochód marki Ford S-Max o wartości ok. 30.000 zł oraz stały miesięczny dochód w łącznej kwocie 3.234,79 zł netto. Skarżąca podała, że ponosi miesięczne wydatki związane z nauką dzieci, wyżywieniem rodziny i utrzymaniem domu w kwocie ok. 2.600 zł. Zdaniem Sądu I instancji, jeżeliby przyjąć, że tak ogólnikowo podniesione przez stronę wydatki są konieczne, to i tak różnica tych kwot wskazuje, że skarżąca jest w stanie poczynić miesięcznie ok. 630 zł oszczędności. Potwierdza to także przedłożony wyciąg bankowy, na którym na koniec miesiąca kwietnia b.r. pozostawało 3.274,40 zł. Skarżąca twierdzi, że kwota ta nie odpowiada rzeczywistości. Jednak przeczy temu ewidentnie przedstawiony wydruk z rachunku. Sąd wskazał, że wobec nieprzedłożenia przez skarżącą wyciągów z poprzedniego jak i następnych miesięcy, w tym bieżącego, nie sposób zweryfikować jaki jest stały przepływ środków pieniężnych na tym rachunku, w tym także sposób rozporządzania tymi środkami, a w konsekwencji rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny. W ocenie Sądu I instancji, w rozpoznawanej sprawie nie zostało w przekonujący sposób wykazane przez skarżącą, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd wskazał, że biorąc pod uwagę, że rodzina skarżącej posiada stały miesięczny dochód w wysokości 3.274,40 zł, a wydatki to suma ok. 2.600 zł, przyjąć należy, iż skarżąca jest w stanie bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny zabezpieczyć odpowiednie kwoty, które umożliwią jej partycypowanie w kosztach postępowania. W zażaleniu skarżąca zarzuciła Sądowi I instancji, iż ten nie wziął pod uwagę okoliczności, że skarżąca leczy się w związku z chorobą nowotworową. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy polega na tym, że strona zostaje zwolniona przez sąd od kosztów sądowych oraz uzyskuje uprawnienie do działania przez wyznaczonego pełnomocnika bez ponoszenia jego wynagrodzenia i wydatków - art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.- zwanej dalej P.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przytoczonych przepisów wynika, że osobę ubiegającą się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, iż znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dlatego też powinna ona złożyć oświadczenie majątkowe obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 P.p.s.a.). Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w wyznaczonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Prawidłowo więc Sąd stwierdziwszy, że oświadczenie majątkowe skarżącej jest niewystarczające, wezwał ją o uzupełnienie wniosku. Skarżąca, co należy podkreślić, nie wywiązała się w pełni z powyższego obowiązku. W szczególności nie przedłożyła ona wyciągów bankowych z ostatnich trzech miesięcy, w tym bieżącego, co uniemożliwiło weryfikację sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny. Przedstawione zaś Sądowi dokumenty nie mogły stanowić podstawy dla przyjęcia, że skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, które na tym etapie postępowania wynoszą 500 zł. Uwzględniając zatem, że rodzina skarżącej posiada stały miesięczny dochód w wysokości 3.274,40 zł, a wydatki to suma ok. 2.600 zł, właściwie Sąd I instancji ocenił, że skarżąca jest w stanie zgromadzić dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Odnosząc się do treści zażalenia wskazać należy, że we wcześniejszych pismach skarżąca nie podawała, że choruje i ponosi związane z tym koszty. Sąd zatem nie miał możliwości wzięcia pod uwagę takiego argumentu. Wskazać należy przy tym, że przytoczenie okoliczności pozwalających sądowi na dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy dopiero w zażaleniu na postanowienie sądu I instancji, nie uzasadnia uwzględnienia zażalenia, nawet w przypadku spełnienia tych przesłanek, jeżeli sądowi I instancji nie można zarzucić naruszenia prawa, co miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Skarżąca może jednak w każdym czasie złożyć ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy. W takim stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.