II OZ 732/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 17 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Fundacji S. w Krakowie na postanowienie Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2013 r. sygn. akt VII SA/Wa 649/13 w sprawie ze skargi Spółki Mieszkaniowej S. Sp. z o.o. z/s w Krakowie, D.U., J.S., Fundacji S. w Krakowie na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2013 r., znak [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 lipca 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 649/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Fundacji S. w Krakowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Spółki Mieszkaniowej Salwator Sp. z o.o. z/s w Krakowie, D.U., J.S., Fundacji S. w Krakowie na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2013 r., znak [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia. Sąd I instancji wskazał, iż pismem z dnia 26 czerwca 2013 r. Fundacja S. wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 czerwca 2013 r., którym odmówiono jej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd I instancji rozpoznając sprawę ponownie wskazał, iż Fundacja S. w Krakowie wniosła w dniu 18 stycznia 2013 r. skargę na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2013 r., wraz z dołączonym do niej wypełniony wnioskiem PPPr, w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. Zarządzeniem z dnia 11 kwietnia 2013 r. referendarz sądowy wezwał Fundację S. w Krakowie do usunięcia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podpisanie nadesłanego do Sądu formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy PPPr lub nadesłanie do Sądu nowego wypełnionego i podpisanego formularza PPPr. Poinformowano Fundację, że nadesłany formularz nie został podpisany, co uniemożliwia jego merytoryczne rozpoznanie. Jednocześnie wezwano Fundację do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących nadesłanego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez podanie czy z tytułu prowadzenia działalności statutowej uzyskuje dochody, jeśli tak, należało wskazać ich wysokość, oraz czy otrzymuje świadczenia od sponsorów, jeśli tak należało wskazać w jakim zakresie, formie lub wysokości, jak również czy uzyskuje dochody ze zbiórek i imprez publicznych. Zapytano Fundację także jakie ponosi miesięczne koszty związane z jej działalnością należało, je wyszczególnić i podać ich wysokość oraz wezwano do nadesłania listy środków trwałych, oraz raportów kasowych z dwóch ostatnich miesięcy. Ponadto, zobowiązano wnioskodawcę do nadesłania kserokopii rocznego zeznania podatkowego za rok 2011 r. lub 2012 ( w przypadku, jeśli Fundacja złożyła zeznanie podatkowe w bieżącym roku), wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z dwóch ostatnich miesięcy, oraz Statutu Fundacji. Powyższe należało wykonać w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. W dniu 30 kwietnia 2013 r. do Sądu wpłynął wypełniony i podpisany formularz PPPr, wyjaśnienia, zeznanie podatkowe CIT-8, statut Fundacji, wyciąg z banku N. Bank Polska S.A. uwzględniający transakcję z dnia 3 kwietnia 2013r. We wniosku PPPr wskazano, iż celem działania Fundacji jest wspieranie działalności społecznej w zakresie zaspokajania potrzeb mieszkaniowych na rzecz wychowanków domów dziecka, rodzin zastępczych, jak również rodzin polskich na Wschodzie, wspieranie działalności na rzecz ochrony zdrowia i pomocy społecznej, wspieranie działalności na rzecz ochrony środowiska naturalnego oraz propagowanie kultury fizycznej i sportu, w szczególności w zakresie sportów zimowych i wodnych, a także turystyki górskiej. Wskazano, że fundusz statutowy Fundacji według bilansu za rok 2011 wynosił 4.440.582,09 zł, zaś wartość środków trwałych według bilansu za rok 2011r. wynosiła 54.691,27 zł, a rok obrotowy 2011r. strona zamknęła stratą w wysokości 6.959,55 zł. Podano, że Fundacja dysponuje rachunkiem bankowym w N. Bank Polska SA, na którym stan konta jest zerowy. Wskazano, że na koniec 31 grudnia 2012 roku Fundacja posiadała aktywa trwałe w kwocie 950.691,27 zł, z czego 896.000,00 zł stanowiły inwestycje długoterminowe oraz aktywa obrotowe w kwocie 3.744.690,59 złotych. Strona uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy podniosła, iż w dniu 6 grudnia 2002 r. na podstawie oświadczenia woli fundatora sporządzonego w postaci aktu notarialnego rep A nr 9811/2002 została utworzona Fundacja S. Podmiot ten został wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego - Rejestru Stowarzyszeń, Innych Organizacji Społecznych i Zdrowotnych, Fundacji i Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej pod numerem 0000150069. Fundacja została wyposażona przez fundatora w majątek, który został w całości przeznaczony na realizację celów statutowych, które są celami społecznie użytecznymi z zakresu pomocy społecznej oraz pożytku publicznego. Fundacja S. podała, że jest organizacją pozarządową nienastawioną na zysk, a jej statut nie przewiduje prowadzenia działalności gospodarczej. Zgodnie ze sprawozdaniem finansowym Fundacji w roku 2011 poniosła ona stratę w wysokości 6.959,55 zł. Oświadczyła, że nie sporządziła jeszcze sprawozdania finansowego za rok 2012. Fundacja podniosła, że nie jest w stanie ponosić kosztów postępowania z uwagi na jej trudną sytuacją finansową. W nadesłanych dodatkowych wyjaśnieniach Fundacja podała, że nie uzyskuje dochodów. Informacje te potwierdzają dane ujęte w księgach rachunkowych Fundacji prowadzonych w latach 2012 i 2013, które wskazują na brak przychodów. Oświadczyła, że nie otrzymuje dochodów ze zbiórek i imprez publicznych. Nie posiada stałych sponsorów, od których otrzymywałaby świadczenia. Sporadycznie otrzymywane są wyłącznie darowizny. Fundacja podała, że miesięcznie koszty jakie ponosi na swoją działalność wynoszą około 380,00 złotych (tj. opłatę za czynsz W wysokości 213,32 złotych, opłatę za prąd w wysokości 135,14 złotych oraz opłatę za prowadzenie rachunku bankowego 30,00 złotych). Fundacja nadesłała listę środków trwałych oraz wydruk rocznego zeznania podatkowego za rok 2012 r. CIT - 8 oraz wyciąg bankowy z dnia 3 kwietnia 2013 r. Sąd I instancji rozpoznając wniosek wskazał, że przez pojęcie "środki" należy rozumieć środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych, a także wartość środków trwałych. Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2012 r.,sygn. akt II FZ 390/12). Sąd I instancji wyjaśnił, iż stroną wnioskującą o przyznanie prawa pomocy jest Fundacja S. w Krakowie. Zgodnie z art. 3 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.) w oświadczeniu woli o ustanowieniu fundacji fundator powinien wskazać cel fundacji oraz składniki majątkowe przeznaczone na jego realizację. Fundator ustala statut fundacji, określający m.in. jej majątek, cele i zakres działalności (art. 5 ust. 1 ustawy o fundacjach). Fundacja składa corocznie właściwemu ministrowi sprawozdanie ze swojej działalności (art. 12 ust. 2 ustawy o fundacjach). W świetle ww. przepisów fundacje muszą mieć świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinny się liczyć z obowiązkiem ponoszenia kosztów i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Mając na uwadze treść art. 3 ustawy o fundacjach stwierdzić należy, iż fundator zobligowany jest do zapewnienia składników majątkowych, pozwalających realizować cele fundacji. Fundacja nie może przerzucać kosztów swej działalności na koszt Skarbu Państwa, czyli wszystkich podatników, pozostawałoby to bowiem w sprzeczności z zasadą finansowania działalności fundacji, wyrażoną w art. 3 ustawy o fundacjach. Sąd I instancji nadmienił, iż w razie wyczerpania środków finansowych i majątku fundacji, fundacja podlega likwidacji w sposób wskazany w statucie (art. 15 ust. 1 ustawy o fundacjach). Natomiast cel w jakim fundacja działa nie może stanowić samoistnego uzasadnienia dla udzielenia prawa pomocy. Sąd I instancji podkreślił, iż z przedłożonego Statutu przez wnioskującą Fundację wynika, że majątek fundacji stanowią środki finansowe, nieruchomości i inne aktywa nabyte przez fundację (§ 9 Statutu). Natomiast § 11 Statutu wyszczególnia źródła z których mogą pochodzić środki na prowadzenie przez Fundację statutowej działalności. Są to: dochody z majątku własnego Fundacji, spadki, zapisy, darowizny, subwencje i innego rodzaju przysporzenia majątkowe poczynione na rzecz Fundacji przez krajowe i zagraniczne osoby fizyczne i prawne, wpływy ze zbiórek organizowanych przez Fundację na podstawie odpowiednich zezwoleń, oprocentowania rachunków bankowych i lokat, z zysków ze sprzedaży i posiadania obligacji skarbowych Skarbu Państwa, zaciągania pożyczek. W ocenie Sądu I instancji z powyższego wynika, że Fundacja posiada zatem realną możliwość uzyskania środków finansowych na opłacenie kosztów związanych z zainicjowanym postępowaniem sądowym z wielu źródeł. Sąd I instancji wskazał, że Fundacja w piśmie z dnia 26 kwietnia 2013r. podała, że wprawdzie nie posiada stałych sponsorów, od których otrzymywałaby stałe świadczenia, ale jednocześnie oświadczyła, że sporadycznie otrzymuje darowizny. Strona ponosi koszty związane z prowadzeniem swej działalności w wysokości około 380,00 złotych miesięcznie. Sąd I instancji podkreślił, iż najistotniejszym jest jednak fakt, że Fundacja dysponuje majątkiem znacznych rozmiarów. Na koniec 31 grudnia 2012 roku Fundacja posiadała aktywa trwałe w kwocie 950.691,27 zł, z czego 896.000,00 zł stanowiły inwestycje długoterminowe oraz aktywa obrotowe w kwocie 3.744.690,59 złotych. Ponadto, z przedłożonego spisu środków trwałych wynika, że Fundacja posiada dwa mieszkania oraz udziały w dwóch działkach. Sąd I instancji uznał, iż posiadanie przez Fundację znacznego majątku, wyłącza w zasadzie możliwość przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie ma wpływu na podjęte rozstrzygnięcie wskazywany we wniosku fakt, iż Fundacja w 2011r. poniosła stratę, gdyż miało to miejsca dwa lata temu, a sytuacja finansowa Fundacji od tego czasu mogła zmienić się. Zaznaczyć należy, że z założenia fundacja nie jest organizacją, która ma przynosić dochody i która prowadziłaby z zyskiem działalność gospodarczą. Dodać należy, iż Fundacja nie wskazywała, aby była w stanie likwidacji, a zatem świadczy to o tym, że nie zostały wyczerpane środków finansowe, czy majątek fundacji. Sąd I instancji uwzględniając wysokość kapitału zakładowego, majątku i środków trwałych Fundacji uznał, że jest ona w stanie samodzielnie ponosić koszty sądowe w niniejszej sprawie. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła Fundacja Salwator reprezentowana przez Prezesa Zarządu. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono: - przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów poprzez błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającą na przyjęciu, że Fundacja posiada realną możliwość uzyskania środków finansowych na opłacenie kosztów związanych z zainicjowanym postępowaniem sądowym z wielu źródeł, - naruszenie art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "p.p.s.a.") poprzez jego błędne zastosowanie polegające na odmowie zwolnienia od kosztów sądowych Fundacji, mimo iż Fundacja wykazała, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie. Wskazując na powyższe zarzuty wniesiono o zmianę przedmiotowego postanowienia poprzez uwzględnienie wniosku, tj. zwolnienie Fundacji od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości, ewentualnie o uchylenie przedmiotowego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. W uzasadnieniu podniesiono, iż zaskarżone postanowienie jest wadliwe, gdyż sytuacja majątkowa Fundacji nie pozwala na przyjęcie, iż jest ona w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie. Podkreślono, iż zaskarżone postanowienie w żadnej mierze nie uwzględnia okoliczności braku środków na rachunku bankowym oraz kwestii, iż większość aktywów Fundacji przeznaczona została na realizację celów statutowych. Ponadto zdaniem skarżącej argumentacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie uwzględnia ograniczeń, jakim podlega dysponowanie majątkiem finansowym. Podniesiono, iż Fundacja jako jednostka organizacyjna szczególnego rodzaju, może dysponować majątkiem wyłącznie na cele wskazane w statucie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia. Wskazać należy, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na jakiekolwiek koszty postępowania. Zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (porównaj: J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010, wyd. LexisNexis, str. 568, jak też postanowienia NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09 czy z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09). Nadto podnieść należy, co słusznie zaakcentował Sąd I instancji, że obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania Fundacji na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tej Fundacji zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż fundacje prowadzą działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dn. 2.03.2012 r., sygn. akt I OZ 114/12, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://cbois.nsa.gov.pl). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a Sąd I instancji wnikliwie przeanalizował sytuację majątkową Fundacji wyciągając właściwe wnioski. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykazanie w danym roku podatkowym starty nie musi oznaczać utraty płynności finansowej przez przedsiębiorcę. W rozpatrywanej sprawie Fundacja nie przedłożyła żadnych dowodów na ryzyko utraty płynności finansowej, a jej twierdzenia o trudnej sytuacji finansowej są gołosłowne. Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż najistotniejszym jest jednak fakt, że Fundacja dysponuje majątkiem znacznych rozmiarów. Na koniec 31 grudnia 2012 roku Fundacja posiadała aktywa trwałe w kwocie 950.691,27 zł, z czego 896.000,00 zł stanowiły inwestycje długoterminowe oraz aktywa obrotowe w kwocie 3.744.690,59 złotych. Nadto § 11 Statutu Fundacji Salwator zawiera otwarty katalog źródeł, z których może pochodzić dochód Fundacji. Są to w szczególności darowizny, spadki, zapisy, subwencje i innego rodzaju przysporzenia majątkowe krajowych i zagranicznych osób fizycznych i prawnych, dochodów ze zbiórek, oprocentowania rachunków bankowych i lokat, z zysków ze sprzedaży i posiadania obligacji skarbowych Skarbu Państwa, zaciągania pożyczek, dochodów z majątku własnego Fundacji i innych źródeł. Naczelny Sąd Administracyjny nie wyklucza sytuacji, w której Fundacja może mieć faktyczne trudności w pozyskaniu majątku na cele statutowe, jednakże winna się ona liczyć z taką sytuacją i podjąć odpowiednie kroki w kierunku zabezpieczenia środków także na cele postępowania sądowoadministracyjnego. Dopiero bowiem, gdy podjęte kroki okażą się niewystarczające, Fundacja może ubiegać się skutecznie o przyznanie prawa pomocy. Słusznie wskazał Sąd I instancji, że analiza wniosku o przyznanie prawa pomocy na formularzu PPr pozwala stwierdzić, że Fundacja posiada środki majątkowe – nieruchomości, środki finansowe które może przeznaczyć na pokrycie wpisu sądowego. W tym miejscu zauważyć bowiem należy, że stosownie do art. 252 § 1 p.p.s.a., oceniając wniosek osoby prawnej o przyznanie prawa pomocy, Sąd bierze pod uwagę jedynie dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Pod pojęciem stanu majątkowego należy zaś rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym Fundacji. Podkreślić także należy, że regulacja zawarta w treści art. 246 § 2 p.p.s.a. stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 tej ustawy, stosownie, do którego strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Nadto wskazać należy, iż żaden przepis ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje zwolnienia Fundacji z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Z tego względu, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji