I SA/Wa 245/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędziowie: WSA Gabriela Nowak WSA Jolanta Dargas Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2012 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej B. K. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2008 r. B. K. zwróciła się do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości D., przez H. K. (po zmianie stanu cywilnego K.). Wnioskodawczyni wskazała, że prawo do rekompensaty zostało już częściowo zrealizowane poprzez nabycie przez jej ojca w 1991 r. nieruchomości w P. Jak wynika bowiem z postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] lipca 1988 r., Ns [...], spadek po H. K. (K.) na podstawie ustawy nabyli: córka – U. W. oraz synowie – J. K. i B. K., każde z nich po 1/3 części spadku. Oświadczeniem z dnia 2 marca 1988 r. H. K. oraz następnie oświadczeniem z dnia 27 lipca 1988 r. U. W. oraz B. K., wskazali J. K., jako osobę uprawnioną do potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec powyższego wskazania J. K. wystąpił wnioskiem z dnia 9 sierpnia 1988 r. do Urzędu Miejskiego w P. o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP. Postępowanie w przedmiotowej sprawie zostało zakończone decyzją Prezydenta Miasta P. z dnia [...] października 1990 r., nr [...], na mocy której J. K. nabył w użytkowanie wieczyste działkę budowlaną będącą własnością Skarbu Państwa, z zaliczeniem na poczet ceny nabycia wartości mienia nieruchomego pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] listopada 2004 r., I Ns [...] wynika, że spadek po J. K. na podstawie ustawy nabyli: żona – T. K. oraz córka B. K. po 2/6 części spadku każda z nich oraz wnuczki – J. N. i A. K. po 1/6 części każda z nich. Oświadczeniami złożonymi przed notariuszem: z dnia 6 października 2008 r. T. K., z dnia 7 września 2007 r. A. K. oraz z dnia 5 listopada 2007 r. J. N. wskazały B. K. jako osobę uprawnioną do realizacji prawa do rekompensaty. Na tej podstawie B. K. złożyła w dniu 30 grudnia 2008 r. wniosek, o jakim była mowa na wstępie. Po jego rozpatrzeniu Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] października 2012 r., nr [...], potwierdził B. K. w 1/3 części prawo do rekompensaty uzupełniającej z tytułu pozostawienia przez H. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości D. (województwo lwowskie, obecnie Ukraina), w wysokości [...] zł. Przy czym wartość pozostawionej nieruchomości Wojewoda ustalił na kwotę [...] zł, a wartość zrealizowanego prawa przez J. K. na kwotę [...] zł. Wartość rekompensaty Wojewoda obliczył następująco: [...] x 20% = [...] – [...] = [...] x 1/3 = [...]. Wojewoda [...] uznał, że B. K. przedstawiła dowody wskazane w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) – dalej: ustawa z 2005 r. – i jej prawo do rekompensaty "uzupełniającej" nie budzi wątpliwości, ale nie należy jej się ona w całości, lecz jedynie w 1/3, gdyż postępowanie o potwierdzenie prawa do rekompensaty "uzupełniającej" nie jest kontynuacją postępowania zakończonego w 1990 r., ale jest odrębnym postępowaniem prowadzonym na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów. W tej sytuacji nie można nadinterpretować woli U. W. i B. K. (pozostałych spadkobierców H. K.), ponieważ z ich oświadczania z dnia 27 lipca 1988 r. wynika wyraźnie, że scedowali oni swoje prawa do rekompensaty jedynie na rzecz J. K. Oświadczenie to nie dotyczyło i nie dotyczy B. K., ani też którejkolwiek z pozostałych spadkobierczyń zmarłego dnia [...] stycznia 2003 r. J. K.. U. W. i B. K. sami zaś wniosków nie złożyli. Odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2012 r. wniosła B. K., zarzucając jej naruszenie art. 3 ust. 2, art. 5 ust. 2 i art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy z 2005 r. Podniosła między innymi, że nie zgadza się z przyznanym jej udziałem w prawie do rekompensaty i uważa, że prawo to powinno zostać przyznane na jej rzecz w całości, a nie, jak uczynił do Wojewoda [...], w 1/3 części, gdyż jej ojciec J. K. otrzymał prawo do całości rekompensaty, a ona została wskazana jako jedyna uprawniona spośród jego spadkobierców. Po rozpatrzeniu tego odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...]) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...] z dnia [...]października 2012 r. W uzasadnieniu Minister stwierdził, że zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r. w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Natomiast art. 4 tej ustawy stanowi, że prawo do rekompensaty potwierdzone na podstawie niniejszej ustawy albo odrębnych przepisów jest niezbywalne. Mając to na uwadze oraz stan faktyczny przedmiotowej sprawy Minister Skarbu Państwa stwierdził, że zarzuty zawarte w odwołaniu są bezzasadne. Przede wszystkim wskazania dokonane przez H. K., U. W. oraz B. K., z których wynika, iż uprawnionym do otrzymania całości ekwiwalentu jest J. K., zostały złożone na podstawie uprzednio obowiązujących przepisów. J. K. na podstawie tych wskazań częściowo zrealizował uprawnienie do całości rekompensaty jeszcze w latach 90. Stąd płynie wniosek, że wskazania dokonane na rzecz J. K. wywołały już skutek prawny w postępowaniu zakończonym decyzją Prezydenta Miasta P. z dnia [...] października 1990 r., na mocy której J. K. nabył w użytkowanie wieczyste działkę budowlaną będącą własnością Skarbu Państwa z zaliczeniem wartości mienia nieruchomego pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wniosek B. K. z dnia [...] grudnia 2008 r. nie jest kontynuacją postępowania wszczętego jeszcze przez J. K., a wręcz przeciwnie wszczyna nowe postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, do którego mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Wyliczenie udziału w prawie do rekompensaty odbywa się z uwzględnieniem udziałów spadkowych. Skoro zatem z postanowień spadkowych wynika, że J. K. był spadkobiercą H. K. w 1/3 części, to ta część dzieli się również na jego spadkobierców w toku spadkobrania. Wyłącznie zatem tą częścią spadkobiercy J. K. mogą rozporządzać, w tym przekazywać swoje udziały w prawie do rekompensaty na pozostałych następców prawnych. Nie można, jak słusznie wskazał Wojewoda [...], nadinterpretować woli H. K., U. W. i B. K., których oświadczenia dotyczą wyłącznie scedowania praw na J. K., nie zaś B. K., czy którejkolwiek z pozostałych jego spadkobierczyń. Dla postępowania wszczętego z wniosku B. K. skutek prawny mają wyłącznie oświadczenia T. K., A. K. oraz J. N., w których wskazały B. K. jako osobę uprawnioną do realizacji prawa do rekompensaty. Mając na uwadze powyższe Minister Skarbu Państwa stwierdził, że Wojewoda [...] słusznie i w zgodzie ze stanem faktycznym i prawnym przedmiotowej sprawy potwierdził w 1/3 części B. K. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2012 r. wniosła B. K. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 9, art. 7 ust. 2 w związku z art. 2, art. 3 ust. 2, art. 5 ust. 2, art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej, żądając uchylenia zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa i poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] w punktach 1 i 4 oraz zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu skarżąca podniosła między innymi, że babka H. K. była obywatelką polską w dniu 1 września 1939 r., oraz była właścicielką nieruchomości w D., co spełnia wymóg art. 2 ustawy z 2005 r. Jej spadkobiercami byli U. W., B. K. i J. K. Spadkobiercy właścicielki dokonali umownego działu spadku po niej, co jest dopuszczalne na podstawie art. 1037 K.c. i w zamian za inne rzeczy, stanowiące masę spadkową, trzeciemu spadkobiercy J. K. (ojcu skarżącej) przekazali prawo do ubiegania się o ekwiwalent za nieruchomość spadkodawczyni, pozostawioną w D. Uczynili to na podstawie przepisów obowiązujących w roku 1988 r. Z tego powodu nie zgłaszali wniosku o przyznanie im uprawnień, przysługujących według starych zasad, jak i nie ubiegali się o rekompensatę uzupełniającą, gdy weszły w życie przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Konstatując skarżąca stwierdza, że "Skoro mój wniosek spełniał wymogi ustawowe, bo pozostali spadkobiercy właścicielki wskazali mojego ojca, jako osobę uprawnioną, a ja z kolei przedłożyłam dowody potwierdzające, że tylko ja jestem po nim obecnie uprawniona do otrzymania całej rekompensaty za mienie zabużańskie po mojej babce H. K., to zaskarżone decyzje Wojewody [...] oraz Ministra Skarbu Państwa są oparte na błędnej interpretacji art. 7 ust. 2 w związku art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r." i "należy mi się cała rekompensata uzupełniająca w kwocie [...] zł". W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ocenie sądu skarga podlegała uwzględnieniu. Przy czym sąd nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.) uznał za niezbędne uchylenie w całości kwestionowanych decyzji, z uwagi na konieczność powtórnego rozstrzygnięcia sprawy. W sprawie nie jest sporny stan faktyczny, w szczególności fakt, że H. K. (później K.) pozostawiła poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości D. (województwo lwowskie, obecnie Ukraina), nieruchomość obejmującą dom mieszkalny murowany kryty dachówką cynkowaną o kubaturze [...] m3 i [...] ha ziemi, co wykazane zostało w decyzji organu I instancji. Częściowy ekwiwalent za tę nieruchomość otrzymał już ojciec skarżącej J. K., na podstawie decyzji Prezydenta Miasta P. z dnia [...] października 1990 r., w postaci użytkowania wieczystego działki budowlanej będącej własnością Skarbu Państwa. Zastrzeżeń sądu nie budzi też oszacowanie wartości nieruchomości pozostawionej poza granicami R.P. i prawa użytkowania wieczystego przyznanego J. K. W takiej sytuacji, jeśli wartość ekwiwalentu przyznanego ojcu skarżącej nie wyczerpywała 20% wartości nieruchomości pozostawionej przez H. K. (zob. art. 6 ust. 3 i art. 13 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), to skarżącej B. K., jako następczyni prawnej byłej właścicielki i spadkobierczyni J. K., przysługuje co do zasady prawo do rekompensaty, co zresztą potwierdził Wojewoda [...]w postanowieniu z dnia [...] maja 2010 r. Sporna jest natomiast wielkość udziału skarżącej w prawie do rekompensaty. Organy obydwu instancji uznały bowiem, że należy jej się jedynie 1/3 wartości rekompensaty, gdyż ojcu skarżącej – J. K. – przypadał tylko taki udział w spadku po H. K., a B. K. została wskazana jako jedyna uprawniona do rekompensaty przez pozostałych spadkobierców J. K. (T. K., A. K. oraz J. N.). Natomiast oświadczenia H. K. (z dnia 2 marca 1988 r.) oraz U. W. i B. K. (z dnia 27 lipca 1988 r.), wskazujące J. K. jako osobę uprawnioną do potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez H. K., nie mogły odnieść skutku w stosunku do skarżącej B. K., gdyż jej nie dotyczyły. Zdaniem organów U. W. i B. K. byliby obecnie również uprawnieni do rekompensaty, tyle że nie złożyli wniosków w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r. Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić, choć właściwe rozstrzygnięcie sprawy w takim stanie faktycznym i prawnym wymaga prokonstytucyjnej wykładni art. 3 ust. 2 w zw. z art. 26 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., uwzględniającej zasadę ochrony praw majątkowych prawidłowo nabytych (art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 Konstytucji R.P.). Z powołanych przepisów Konstytucji wynika w szczególności, że każdy ma prawo do własności i innych praw majątkowych (a bez wątpienia prawo do rekompensaty jest takim prawem) oraz że podlega ono ochronie prawnej (art. 64 ust. 1 i 2), jeśli nie ma wątpliwości co do tego, że zostało w sposób prawidłowy nabyte (w sposób nie naruszający zasad demokratycznego państwa prawnego – art. 2). H. K. zmarła w dniu [...] czerwca 1988 r. (zob. postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] lipca 1988 r., [...]), a spadek po niej nabyli: córka – U. W. oraz synowie – J. K. i B. K. Wcześniej jednak H. K. (w dniu 2 marca 1988 r.) przekazała swoje uprawnienia do ekwiwalentu za pozostawione mienie J. K. Następnie zaś U. W. i B. K. złożyli oświadczenia (w dniu 27 lipca 1988 r.) wskazujące J. K. jako osobę uprawnioną do ekwiwalentu za mienie pozostawione przez H. K. Zauważyć jedynie w tym miejscu należy, że prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza granicami, inaczej zwane prawem do ekwiwalentu, rozumiane jest obecnie jako prawo do rekompensaty – art. 26 ustawy z 2005 r. Wbrew stanowisku organu stwierdzić należy, że skuteczne nabycie uprawnień do ekwiwalentu (rekompensaty) przez J. K. nastąpiło już na skutek oświadczenia H. K. Nie ma to jednak zasadniczego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Odbyło się to w czasie obowiązywania art. 88 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, w brzmieniu z marca 1988 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 99 ze zm.), którego odpowiednikiem w tekście jednolitym z 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127) był art. 81 ust. 3. Z przepisu tego wynikało, że zaliczenie wartości mienia nieruchomego, o którym mowa w ust. 1, następuje na rzecz właściciela tego mienia lub wskazanej przez niego jednej osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego. Dopiero następny ustęp stanowił, że w razie śmierci właściciela mienia nieruchomego pozostawionego za granicą uprawnienia wynikające z ust. 1 (do zaliczenia na poczet ceny nabycia nieruchomości lub opłaty za użytkowanie wieczyste – obecnie prawo do rekompensaty) przysługują łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawnione. Skoro takie wskazanie nastąpiło skutecznie w marcu 1988 r. i na jego podstawie J. K. uzyskał częściowy ekwiwalent, to po tym czasie J. K. należy traktować tak jak właściciela pozostawionej poza granicami nieruchomości i jedynego uprawnionego do ekwiwalentu. Kolejność uprawnień do ekwiwalentu (rekompensaty) była bowiem następująca: właściciel lub osoba wskazana przez niego z kręgu spadkobierców ustawowych, a dopiero w razie śmierci właściciela jego spadkobiercy lub osoba przez nich wskazana. Wprowadzając ustawę z 2005 r. ustawodawca w żadnym z przepisów nie unieważnił skutków czynności, polegającej na wskazaniu w przeszłości przez właściciela pozostawionej poza granicami nieruchomości lub jego spadkobierców, jednego ze spadkobierców, jako osoby uprawnionej do ekwiwalentu (rekompensaty), który w ten sposób nabył skutecznie określone prawa majątkowe. Ustawodawca nie mógł zresztą tego uczynić pozostając w zgodzie z Konstytucją (zob. art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2). Nie ograniczył też skutków tej czynności na przyszłość, tj. w stosunku do postępowań toczących się pod rządami ustawy z 2005 r. Skoro tak, to uprawnienia przysługujące osobie wskazanej w przeszłości (przed dniem wejścia w życie ustawy z 2005 r.) przez właściciela pozostawionej nieruchomości (lub przez jego spadkobierców, w sytuacji gdy właściciel zmarł, sam nie wskazując żadnej osoby), muszą być respektowane na gruncie obecnej ustawy, ze wszystkimi skutkami z tego wynikającymi, również tym, że spadkobiercy, którzy nie zostali wskazani przez właściciela nieruchomości lub przekazali swoje uprawnienia na rzecz jednego z nich po śmierci właściciela, ale przed dniem wejścia w życie ustawy z 2005 r., nie mogą już obecnie skorzystać z prawa do rekompensaty. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r. stanowi, że "W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej." Jeśli więc ustawodawca nie uregulował odrębnie w 2005 r. sytuacji prawnej osób wskazanych przed dniem wejścia w życie obecnej ustawy – przez właściciela lub spadkobierców właściciela pozostawionej nieruchomości – jako uprawnionych do rekompensaty, to postępując w zgodzie z Konstytucją osoby takie należy traktować jak właścicieli pozostawionego mienia, w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r. Na gruncie niniejszej sprawy oznacza to, że po śmierci J. K. (traktowanego jak właściciela, wskazanego w przeszłości jako jedynego uprawnionego do rekompensaty), "prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim [jego] spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców" (art. 3 ust. 2 ustawy z 2005 r.). Jeśli więc skarżąca B. K. została wskazana przez pozostałych spadkobierców J. K. jako jedyna uprawniona do rekompensaty, to prawo to należy się jej w całości, z uwzględnieniem wcześniejszego "zaliczenia", dokonanego na rzecz jej ojca – art. 13 ust. 2 i 3 ustawy z 2005 r. Mając to na uwadze sąd uznał, że decyzje organów obydwu instancji wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego – art. 3 ust. 2 w zw. z art. 26 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 Konstytucji R.P., które miało wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając sprawę ponownie organ weźmie pod uwagę powyższą wykładnię prawa, przedstawioną przez sąd. W tej sytuacji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. sąd orzekł jak w pkt 1 wyroku. O wstrzymaniu wykonania decyzji orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., a o kosztach na podstawie art. 200 p.p.s.a.