I OZ 1083/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dnia 15 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27 września 2013 r., sygn. akt II SA/Op 188/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] stycznia 2013 r., [...] w przedmiocie zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 27 września 2013 r., sygn. akt II SA/Op 188/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił A. W. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd podał, że wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...]. W tym samym dniu skarżący złożył wniosek o doręczenie uzasadnienia wyroku wraz z uzasadnieniem oraz o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego z urzędu. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że utrzymuje się z zasiłku przyznawanego przez MOPS. Oświadczył, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z dwudziestoczteroletnią córką (studentka) i szesnastoletnim synem (uczeń gimnazjum), a jedynym dochodem tego gospodarstwa są zasiłek stały i zasiłek pielęgnacyjny, w łącznej wysokości 542 zł. Skarżący posiada ponadto dom o powierzchni 180 m², mieszkanie o powierzchni 55 m² i nieruchomość rolną o powierzchni 29,29 m². Wezwaniem z dnia 11 czerwca 2013 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do uzupełnienia wniosku przez złożenie dodatkowych informacji i stosownych dokumentów źródłowych, pouczając wnioskodawcę, że niezastosowanie się do jego treści w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia, może spowodować nieuwzględnienie wniosku skutkujące odmową przyznania prawa pomocy. Nie zostało one doręczone skarżącemu, albowiem przesyłka pocztowa zawierająca wezwanie została zwrócona w dniu 3 lipca 2013 r. do tut. Sądu z adnotacją, iż nie została podjęta w terminie. W dniu 2 lipca 2013 r. skarżący złożył osobiście ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Zwrócił się także o "umorzenie opłaty naliczonej, przyznanej w związku z powództwem", z uwagi na niskie dochody, uniemożliwiające jej uiszczenie. Postanowieniem z dnia[...] lipca 2013 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, uzasadniając to niespełnieniem przez skarżącego przesłanek materialnych z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. warunkujących przyznanie tego prawa. Odpis postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy został wysłany na adres skarżącego, lecz ten nie odebrał przesyłki zawierającej korespondencji sądowej, pomimo dwukrotnego awizowania w dniach: 15 lipca 2013 r. i 23 lipca 2013 r., o czym świadczą adnotacje na kopercie i pocztowym zwrotnym potwierdzeniu odbioru przesyłki (k-60 akt sądowych). W dniu 17 lipca 2013 r. skarżący osobiście złożył w siedzibie tut. Sądu sprzeciw na wyżej podane postanowienie referendarza sądowego, w którym podniósł, że uzasadnienie WSA w Opolu jest jedynie odniesieniem się co do treści merytorycznej "powództwa" i nie stanowi odniesienia co do meritum, tj. wysokości przyznanych kwot i ich zasadności co do wielkości w odniesieniu do dochodów "powoda". Skarżący podniósł także, że organ I instancji przez zatrzymanie prawa jazdy, uniemożliwił mu "normalne funkcjonowanie". Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wniosek skarżącego nie może zostać uwzględniony. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia przytoczył brzmienie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zgodnie z którym, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W niniejszej sprawie skarżący wniósł sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia [...] lipca 2013 r. w ustawowym terminie, a więc postanowienie to utraciło moc, a wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd. Sąd podniósł, że w rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł o ustanowienie radcy prawnego z urzędu, a zatem winien wykazać, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu, wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślił, że prawo pomocy obejmować zatem powinno osoby, które ze względu na niskie dochody i szczególną sytuację życiową, pomimo poczynionych oszczędności w wydatkach i przy największej staranności nie mogą ponieść tych kosztów. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej zasady. W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie wnioskodawca nie wykazał, aby jego sytuacja materialna była tak trudna, aby kwalifikowała się do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Na takie stanowisko miało wpływ przede wszystkim niewykonanie przez wnioskodawcę zarządzenia z dnia 11 czerwca 2013 r. do przedłożenia stosownych dokumentów i udzielenia odpowiedzi na zawarte w zarządzeniu pytania dotyczące sytuacji materialnej strony. Wnioskodawca w żaden sposób nie odniósł się do wezwania, pomimo że niejednokrotnie stawiał się osobiście w siedzibie tut. Sądu w celu przejrzenia akt sprawy, np. w dniach: 26 czerwca 2013 r., 2 lipca 2013 r., 28 sierpnia 2013 r., 2 września 2013 r., 10 września 2013 r., 16 września 2013 r. Skarżący posiadał zatem wiedzę na temat nałożonego na niego obowiązku uzupełnienia wniosku, a także treści postanowienia odmawiającego mu przyznania prawa pomocy. Zdaniem Sądu niewykonanie wezwania do przedłożenia stosownych wyjaśnień i dokumentów źródłowych nie pozwalało uwzględnić wniosku, bowiem skarżący pozostawił bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które w wezwaniu postawiono, a które w sposób istotny odnoszą się do sytuacji materialnej skarżącego. Przeto Sądu złożone oświadczenie jest niewystarczające dla ustalenia faktycznych możliwości finansowych strony, a to na wnioskodawcy spoczywa ciężar przedstawienia okoliczności i wskazania faktów uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Sąd odnosząc się do następnego wniosku skarżącego z dnia 2 lipca 2013 r. o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, złożonego w trakcie rozpoznawania pierwszego wniosku z dnia 6 czerwca 2013 r., przyznał rację referendarzowi sądowemu, który uznał konieczność pozostawienia kolejnego wniosku skarżącego w aktach sprawy bez nadawania mu dalszego biegu. Wszczęcie bowiem kolejnego postępowania o przyznanie prawa pomocy w trakcie trwania poprzedniego postępowania, które nie zostało zakończone wydaniem rozstrzygnięcia, należy uznać za bezzasadne. Odnosząc się z kolei do wniosku o "umorzenie opłaty" Sąd wskazał, że skarżący w myśl art. 239 pkt 1 lit. a p.p.s.a., jest zwolniony od obowiązku uiszczania kosztów sądowych, obejmujących opłaty sądowe, w tym wpis i opłatę kancelaryjną. Dlatego na zasadzie art. 254 § 1 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. W. Skarżący nie zgadza się z treścią uzasadnienia powyższego postanowienia. Wniósł o dołączenie akt sprawy prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Opolu, zarejestrowanej pod sygnaturą II Ca 581/13. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, że ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku A. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zbadał przesłanki warunkujące przyznanie A. W. prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji zasadnie uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącego - zarządzeniem z dnia 11 czerwca 2013 r. - do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożenie żądanych dokumentów umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym - w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Skarżący nie przedłożył dokumentów wymienionych w powyższym zarządzeniu. Prawidłowo awizowana przesyłka pocztowa zawierająca wezwanie została zwrócona do Sądy z adnotacją nie podjęcia jej w terminie. Zatem należało przyjąć skuteczność jej doręczenia (art. 73 § 1-4 p.p.s.a.). Skoro skarżący nie ustosunkował się do otrzymanego wezwania, to tym samym uniemożliwił Sądowi dokonanie powyższej analizy. W niniejszej sprawie przez brak współpracy skarżącego w dokumentowaniu swojej sytuacji materialnej wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje, że strona powinna się liczyć się z tym, że Sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. A. W. nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które uprawdopodobniłyby jego trudną sytuację materialną. W tym miejscu należy zaznaczyć, że skarżący w zażaleniu podniósł, że treść uzasadnienia postanowienia niezgodna jest z zawartością akt sprawy, nie wyjaśniając w czym tej niezgodności upatruje. Jednocześnie nie wyjaśnił, w jakim celu wnosi o dołączenie akt sprawy prowadzonej przed Sądem Okręgowym o sygn. akt II Ca 581/13. Być może w sądzie powszechnym również składał wniosek o prawo pomocy załączając stosowne dokumenty, jednakże nie oznacza to automatycznego wykorzystania załączonych tam dokumentów do niniejszego postępowania. W tym miejscu należy również wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.