II GZ 563/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 11 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Stowarzyszenia P. R. i T. D. i M. N. "P," w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 4 września 2013 r., sygn. akt V SA/Wa 1294/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia P. R. i T. D. i M. N. "P." w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu dotacji udzielonej z budżetu państwa postanawia: 1. uchylić pkt 2 zaskarżonego postanowienia; 2. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 4 września 2013 r., sygn. akt V SA/Wa 1294/13, w sprawie ze skargi S. P. R. i T. D. i M. N. "P." na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2013r. w przedmiocie zobowiązania do zwrotu dotacji udzielonej z budżetu państwa, przyznał prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że uzasadniając złożony wniosek S. P. R. i T. D. i M. N. "P." (dalej: skarżący) przedstawiło wartość środków trwałych na kwotę 25.759,94 zł oraz wysokość zysku lub strat za ostatni rok obrotowy według bilansu na 45.101,96 zł, zaś na rachunku bankowym przedstawiło zgromadzone środki finansowe w wysokości 10.000,00 zł. Dodatkowo we wniosku strona wskazała, że jest stowarzyszeniem i posiada status organizacji pożytku publicznego. Zgodnie z KRS prowadzi działalność społeczną na rzecz dzieci i młodzieży niepełnosprawnej, nie prowadzi działalności gospodarczej i nie osiąga zysku, zadania wykonuje zaś w oparciu o dotacje publiczne. Postanowieniem z dnia 5 lipca 2013 r. referendarz sądowy WSA w W. przyznał Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. - rozpoznając wniosek wobec złożenia sprzeciwu od ww. postanowienia - stwierdził, że na obecnym etapie postępowania skarżący zobowiązany jest do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 1500 zł i ewentualnego wynagrodzenia dla profesjonalnego pełnomocnika. Z uwagi na zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w wysokości 10.000,00 zł oraz zysk za ostatni rok obrotowy w wysokości 45.000 zł, Sąd I instancji uznał, że skarżący może część tych środków przeznaczyć na opłacenie kosztów postępowania sądowego w rozpoznawanej sprawie, jak też w sprawie powiązanej o sygn. akt V SA/Wa 1314/13, w której wpis sądowy od skargi wynosi 870 zł. Sąd I instancji uznał ponadto, że załączone do sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego postanowienie Prezydenta [...] W. z dnia [...] lipca 2013 r. (karta akt sądowych: 247), odmawiające umorzenia prowadzonego postępowania egzekucyjnego, potwierdza sytuację majątkową skarżącego stowarzyszenia, która nie uzasadnia zwolnienia z kosztów sądowych. Z kolei przyznając prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, Sąd I instancji stwierdził, że sytuacja majątkowa stowarzyszenia, skonfrontowana z obciążeniem finansowym wynikającym z zastępstwa profesjonalnego pełnomocnika wskazuje, że w rozpoznawanej sprawie zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku w tej materii. Sąd I instancji podniósł ponadto, że treść art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (t.j. Dz. U. z 2010r., Nr 234, poz. 1536 ze zm.) nie stanowi ex lege samoistnej podstawy zwolnienia skarżącego stowarzyszenia od opłat sądowych, jako organizacji pożytku publicznego. Wskazany przepis odsyła w tym zakresie do przepisów odrębnych, którymi w niniejszym postępowaniu jest ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nieprzewidująca zwolnienia organizacji pożytku publicznego od ponoszenia kosztów sądowych. S. P. R. i T. D. i M. N. "P." złożyło zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego zmianę i zwolnienie od kosztów postępowania w całości oraz uznanie, że stowarzyszenie jest organizacją pożytku publicznego i na podstawie ustawy o pożytku publicznym i wolontariacie ma prawo do zwolnienia z kosztów w całości oraz przyznania pomocy prawnej z urzędu. W uzasadnieniu podniesiono, że w wyniku postępowania egzekucyjnego zajęte zostały wszystkie środki finansowe, wobec czego niezrozumiałym jest twierdzenie Sądu I instancji, że stowarzyszenie posiada 4000 zł. W ocenie skarżącego, Sąd postrzega stowarzyszenie jako podmiot gospodarczy, a poprzez wydane w sprawie postanowienia zmusza stronę do naruszenia dyscypliny finansów publicznych. Skarżący stwierdził, że aktualnie stan konta jest zerowy, natomiast posiadany środek trwały – jako pochodzący z dotacji publicznej – nie może zostać spieniężony. Strona skarżąca podniosła również, że pomimo przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z urzędu, nie może skutecznie skorzystać pomocy prawnej. W ocenie stowarzyszenia, zaskarżone postanowienie jest sprzeczne z prawem, w tym z zasadami współżycia społecznego, Konstytucją RP oraz ustawą o pożytku publicznym i wolontariacie i pozbawia stronę prawa do skorzystania z drogi sądowej. Pismem z dnia [...] października 2013 r. (koperta - karta akt sądowych: 277) S. P. R. i T. D. i M. N. "P." oświadczyło, że nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunkach bankowych. Na dowód powyższego nadesłano wyciągi z dwóch rachunków bankowych prowadzonych przez Bank [...] [...], sporządzone na dzień [...] października 2013 r. oraz wypowiedzenia umów obu rachunków bankowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątek od tej zasady stanowi instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, uregulowana w art. 243 – 263 p.p.s.a. Jako że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. sąd przyznaje prawo pomocy w zakresie całkowitym, gdy wnioskująca osoba prawna oraz inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika więc wprost, że ciężar dowodu - co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy - spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Co więcej, strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy powinna w sposób wiarygodny i rzetelny wykazać, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia jej wniosku. Jedynym miernikiem oceny czy stronie może być przyznane prawo pomocy jest kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10). Wobec powyższego stwierdzić należy, że Sąd I instancji uwzględniając treść przepisu art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., poprawnie przeanalizował treść wniosku skarżącego stowarzyszenia, zbadał go pod kątem wykazania ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem, tj. co do braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Przyznanie prawa pomocy jest zatem możliwe wyłącznie w przypadku wyczerpującego i wiarygodnego przedstawienia sytuacji materialnej przez wnioskodawcę. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W stanie sprawy przedstawionym do rozpoznania Sąd I instancji nie uznał za zasadne przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, wobec czego przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu, oddalając przy tym wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Ocenę tę, w obliczu braku - na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego - stosownych dokumentów, obrazujących rzeczywistą sytuację finansową skarżącego stowarzyszenia, Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za prawidłową. Jednakże zauważa konieczność zmiany zaskarżonego postanowienia, wobec przedstawienia przez skarżącego na obecnym etapie postępowania dodatkowej dokumentacji w postaci wyciągów z dwóch rachunków bankowych prowadzonych przez Bank [...] [...], sporządzonych na dzień [...] października 2013 r. oraz wypowiedzeń umów obu rachunków bankowych w związku z brakiem spłaty zadłużenia przeterminowanego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela bowiem pogląd, że w postępowaniu zażaleniowym istnieje możliwość orzekania reformatoryjnego - na podstawie materiału dowodowego, uzupełnionego na etapie tego postępowania. Wprawdzie zgodnie z art. 188 p.p.s.a. (stosowanym w związku z art. 197 § 2 tej ustawy) "Jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku". W doktrynie trafnie przyjmuje się jednak, że zdanie drugie art. 188 p.p.s.a., wiążące sąd drugiej instancji stanem faktycznym przyjętym w zaskarżonym orzeczeniu, nie ma zastosowania w postępowaniu zażaleniowym. Przeciwnie, Naczelny Sąd Administracyjny uprawniony jest do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentów w zakresie dopuszczonym przez art. 106 w zw. z art. 193 i art. 197 § 2 p.p.s.a. Ma to szczególne znaczenie właśnie przy rozpatrywaniu zażaleń dotyczących prawa pomocy lub kwestii wstrzymania wykonania zaskarżonego aktu administracyjnego. (v. teza 6 (w:) Komentarz do art. 197 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, B. Gruszczyński, A. Kabat, Lex 2013 i powołany tam: R. Hauser, Postępowanie zażaleniowe przed NSA (w:) Materiały na konferencję sędziów NSA, Serock 18-19 października 2004 r., maszynopis powielony, Warszawa 2004, s. 71-72). W związku z przedstawionymi powyżej wywodami przyjąć należy, że art. 106 § 3 p.p.s.a., w myśl którego: "Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie", będzie miał zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny może ocenić nowe, przesłane przez stowarzyszenie dowody. W ocenie sądu kasacyjnego, w rozpatrywanym przypadku przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym zostały spełnione. Zważyć bowiem należy, że skoro wysokość należnego w sprawie wpisu sądowego od skargi wynosi 1500 zł, a w sprawie z nią powiązanej, o sygn. akt V SA/Wa 1314/13 - 870 zł, zaś z nadesłanych dokumentów źródłowych wynika, że stowarzyszenie nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi, a umowy posiadanych rachunków bankowych zostały wypowiedziane przez bank właśnie wskutek niespłacenia zadłużenia przeterminowanego, to sytuacja materialna skarżącego uzasadnia uwzględnienie wniosku w całości. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie wykazano brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Materiał zebrany przed sądem pierwszej instancji i uzupełniony przez sąd drugiej instancji był zatem na tyle kompletny, by dać sądowi kasacyjnemu możliwość porównania go z hipotezą normy zawartej w art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. i stwierdzenia, że skarżące stowarzyszenie wykazało wystąpienie ustawowej przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 w związku z art. 188 i art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.