I OSK 746/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Stahl sędzia NSA Irena Kamińska (spr.) sędzia del. WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Protokolant asystent sędziego Anna Armińska po rozpoznaniu w dniu 24 września 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 grudnia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 156/13 w sprawie ze skargi J.S. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2012 r. , sygn. akt I SA/Wa 1199/12 na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z dnia 5 kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 156/13, w pkt 1. oddalił skargę J.S. o wznowienie postępowania sądowego; 2. przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat J.A., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 zł. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1199/12, oddalił skargę J.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z dnia 5 kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego. Pismem z dnia 3 stycznia 2013 r., J.S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego ww. wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2012 r. Jako podstawę wznowienia skarżąca wskazała przepis art. 271 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej "p.p.s.a."). W uzasadnieniu skargi J.S. zarzuciła, że Sąd uniemożliwił jej zapoznanie się z aktami sprawy oraz udział w rozprawie. Wskazała, że wyznaczenie w dniu 25 września 2012 r. ośmiu spraw z jej skarg to zła wola Sądu. Podniosła również, że żądając odroczenia rozprawy złożyła wniosek o prawo pomocy, który nie został rozpoznany. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach nie zajęło stanowiska wobec żądań skargi o wznowienie postępowania sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 156/13, na podstawie art. 282 § 2 p.p.s.a, oddalił skargę J.S. o wznowienie postępowania sądowego. Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie nie można zgodzić się z zarzutami skargi o wznowienie postępowania. Sąd orzekający w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 1199/12 nie uniemożliwił bowiem skarżącej stawiennictwa na rozprawie w dniu 25 września 2012 r. Skarżąca była prawidłowo powiadomiona o terminie tej rozprawy, co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru zawiadomienia z dnia 26 lipca 2012 r. (k. 36 akt sądowych sprawy o sygn. I SA/Wa 1199/12), którego odbiór skarżąca pokwitowała osobiście. Sąd wskazał, że w dniu 12 września 2012 r. skarżąca osobiście złożyła w Sądzie pismo o zmianę terminu rozpraw wyznaczonych w trzynastu sprawach w dniach 20, 21 i 25 września 2012 r. Wniosła o wyznaczanie w jednym miesiącu po dwie sprawy - i to po godz. 12.00. Z kolei w piśmie z dnia 19 września 2012 r. stwierdziła, że wyznaczenie w okresie od dnia 20 do dnia 25 września 2012 r. czternastu spraw jest rażącym naruszeniem prawa. Skarżąca dodatkowo wskazała na zły stan zdrowia. Sąd I instancji podkreślił, że J.S. obydwa pisma złożyła w sądzie osobiście. Oznacza to – w ocenie Sądu – że stan zdrowia pozwalał jej na przybycie do siedziby sądu. Skarżąca nie przedstawiła przy tym dokumentu, z którego wynikałoby, aby jej stan zdrowia uniemożliwiał stawiennictwo w sądzie w dniu 25 września 2012 r. Sąd uznał zatem, że skarżąca już z góry zakładała, że stan zdrowia w tymże dniu uniemożliwi jej udział w rozprawie. Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 107 p.p.s.a. nieobecność stron nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. To strona decyduje o tym, czy stawi się na rozprawę, czy też nie. Jedynie w przypadku wskazanym w art. 91 § 3 p.p.s.a. sąd może w celu dokładniejszego wyjaśnienia sprawy zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście lub przez pełnomocnika. W sprawie I SA/Wa 1199/12 takie zarządzenie Sądu nie zostało wydane. Sąd wskazał, że pisma skarżącej o zmianę terminu rozprawy, czyli o jej odroczenie, nie mogły być skuteczne, gdyż nie zachodziły przesłanki z art. 109 i 110 p.p.s.a. Wobec tego Sąd uznał, że niestawiennictwo skarżącej na rozprawie w dniu 25 września 2012 r. było wynikiem jej osobistego wyboru. Sąd I instancji wskazał ponadto, że wyznaczenie ośmiu spraw ze skarg J.S. na ten sam dzień wiązało się z kolejnością wpływu spraw do sądu, w tym licznych skarg skarżącej i nie pozostawało w sprzeczności z przepisami ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i regulaminu wewnętrznego urzędowania Sądu. Sąd zaznaczył, że J.S. od stycznia 2009 r. do grudnia 2013 r. miała zarejestrowanych w Wydziale I tego Sądu około 150 spraw, a w samym tylko roku 2013 – 27 spraw. W takim razie jest dla Sądu oczywiste, że wniosek skarżącej o wyznaczanie na termin rozprawy w danym miesiącu tylko dwóch jej spraw nie jest możliwe do spełnienia. Gdyby Sąd przystał na taką prośbę oznaczałoby to, iż sprawy z jej skargi czekałyby na rozpoznanie parę lat, co naraziłoby Sąd na zarzut przewlekłości postępowań sądowych. Zdaniem Sądu wyznaczenie kilku spraw na jeden dzień nie było utrudnieniem, ale działaniem efektywnym, dzięki któremu skarżąca nie musiała stawiać się kilkakrotnie (o ile chciała uczestniczyć w rozprawie), z czym wiązałyby się dodatkowe koszty dojazdów. Sąd podał, że także wniosek skarżącej, że Sąd będzie dopasowywał godziny rozpraw do jej oczekiwań nie znajduje uzasadnienia w przepisach prawa. Innymi słowy, Sąd wyznacza tylko tyle rozpraw, ile skarg wnosi skarżąca. Sąd wskazał, że oczekiwania skarżącej są tym bardziej niezrozumiałe, że – jak podkreśliła – ma wykształcenie prawnicze oraz doktorat z prawa, wobec czego powinna mieć umiejętność ustalenia treści przepisów prawa i konsekwencji z nich wynikających. W ocenie Sądu I instancji niezasadny jest zarzut skargi o wznowienie o tym, że w sprawie I SA/Wa 1199/12 skarżąca wniosła o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Analiza pism skarżącej nie potwierdza powyższego zarzutu. Wręcz przeciwnie, w swoim piśmie z dnia 12 września 2012 r. skarżąca wskazała, że nie chce korzystać z "niekompetentnych i początkujących adwokatów wyznaczanych jej przez ORA". Sąd dodał, że jest mu z urzędu wiadomym, iż skarżąca J.S. w sprawach z jej skarg, które zawisły przez tutejszym Sądem (po zawiadomieniu jej o pierwszym terminie rozprawy w sprawie) występuje w większości tych spraw dzień przed lub w dniu rozprawy z wnioskiem o odroczenie wyznaczonego przez Sąd terminu rozprawy z uwagi na jej zły stan zdrowia. Do wniosku takiego z reguły też składa wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. To ostatnie żądanie wyjątkowo w tej sprawie nie miało miejsca. Takie postępowanie skarżącej, zdaniem Sądu, jest celowe i ma służyć jedynie przeciąganiu postępowania sądowego. Świadczy też o tym, iż skarżąca nadużywa swoich praw procesowych w postępowaniu przed Sądem. Sąd I instancji uznał, że skarżąca nie była pozbawiona możliwości działania, ma zdolność sądową i procesową, to oznacza, że nie zachodzą przesłanki z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 156/13 skargę kasacyjną wniosła J.S, reprezentowana przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 109 p.p.s.a., poprzez oddalenie skargi o wznowienie postępowania podczas, gdy Sąd I instancji zaniechał odroczenia rozprawy wyznaczonej na dzień 25 września 2012 r. mimo, że znana mu była przyczyna, z powodu której skarżąca nie mogła być obecna na rozprawie, co w konsekwencji pozbawiło ją możności działania w postępowaniu; 2) art. 133 § 1 p.p.s.a., poprzez wydanie zaskarżonego wyroku w sposób oderwany od materiału dowodowego zawartego w jej aktach, tj. pominięcia pisma skarżącej z dnia 12 i 19 września 2012 r. zawierających m.in. wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentów, a nadto bezpodstawne przyjęcie, że skarżąca osobiście złożyła powyższe pisma, w konsekwencji czego Sąd doszedł do wniosku, że stan zdrowia skarżącej pozwalał jej na osobiste przybycie do siedziby Sądu podczas, gdy z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie jednoznacznie wynika, że Sąd I instancji w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 1199/12 zaniechał rozpatrzenia wniosków zawartych w pismach skarżącej, a nadto Sąd pominął okoliczności, że bezpośredni wpływ pisma do Sądu jest równoznaczny z tym, iż skarżąca osobiście stawiła się w siedzibie sądu; 3) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 271 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 106 § 3 p.p.s.a., poprzez oddalenie skargi podczas, gdy Sąd w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 1199/12 nie rozpoznał wniosku skarżącej z dnia 12 września 2012 r. o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów podczas, gdy były one niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i ich przeprowadzenie nie spowodowałoby nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie, co w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia skarżącej możności działania. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy, zatem, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 109 p.p.s.a., rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość zawiadomienia którejkolwiek ze stron albo jeżeli nieobecność strony lub jej pełnomocnika jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć, chyba że strona lub jej pełnomocnik wnieśli o rozpoznanie sprawy w ich nieobecności. W niniejszej sprawie skarżąca domaga się wznowienia postępowania w sprawie zakończonej wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z w dniu 25 września r., sygn. akt I SA/Wa 1199/12, podając, że została pozbawiona możności działania. Wskazała na swój bardzo zły stan zdrowia. Z akt sprawy o sygn. akt I SA/Wa 1199/12 wynika, że skarżąca z odpowiednim wyprzedzeniem została zawiadomiona o terminie rozprawy na dzień 25 września 2012 r. Zwrotne poświadczenie odbioru stanowi bowiem, że wezwanie na rozprawę otrzymała w dniu 14 sierpnia 2012 r., czyli z ponad miesięcznym wyprzedzeniem. Zapewniono jej zatem właściwy udział na rozprawie w dniu 25 września 2012 r. Wskazać natomiast należy, że zgodnie z art. 107 p.p.s.a., nieobecność rozprawie zarówno stron, jak i ich pełnomocników, nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. Wnioski strony skarżącej wynikające ze skargi i pism procesowych są przedstawiane w trakcie rozprawy stosownie do treści art. 108 p.p.s.a. Natomiast pozbawienie strony możności obrony jej praw oznacza sytuację, kiedy strona na skutek wadliwości procesowych sądu, lub strony przeciwnej, nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły zostać usunięte na następnych rozprawach przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji. Podkreślić należy, że zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie (por. wyroki SN z dnia 10 maja 2000 r., sygn. akt III CKN 416/98; z dnia 15 lipca 2010 r., sygn. akt IV CSK 84/10) przyjmuje się, że pozbawienie strony możności obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i nie wolno go łączyć tylko i wyłącznie z sytuacją, kiedy strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu. Będą to więc sytuacje, w których z powodu uchybienia przez sąd przepisom postępowania, strona wbrew swojej woli została faktycznie pozbawiona możliwości działania w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji i to bez względu na to, czy takie działanie strony mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia. Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że strona prawidłowo powiadomiona o rozprawie musi mieć zapewnioną możliwość wzięcia w niej czynnego udziału. Jednocześnie uwzględnić należy, że z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wynika nakaz rozpatrywania spraw bez nieuzasadnionej zwłoki. W celu realizacji tej konstytucyjnej zasady art. 7 p.p.s.a. wymaga, by sąd administracyjny podejmował czynności zmierzające do szybkiego załatwienia sprawy i dążył do jej rozstrzygnięcia na pierwszym posiedzeniu. Sąd może i powinien przeciwdziałać podejmowaniu przez stronę czynności paraliżujących tok postępowania i tym samym pozbawiających przeciwnika procesowego możliwości uzyskania efektywnej ochrony. Natomiast jedną z najczęstszych przyczyn przedłużania postępowania, uniemożliwiających rozpatrzenie sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jest odraczanie rozpraw z powodu nieobecności strony wywołanej długotrwałą chorobą. Powołanie się na taką przyczynę odroczenia rozprawy jest niewątpliwie uprawnieniem procesowym strony, co jednak nie wyłącza możliwości dokonania przez sąd kontroli pod kątem ewentualnego nadużycia tego uprawnienia, dokonanej w kontekście całościowej postawy strony w postępowaniu. W orzecznictwie sądowym uznaje się, że wykazana zaświadczeniem lekarskim choroba strony lub pełnomocnika, uniemożliwiająca stawienie się w sądzie jest "znaną sądowi przeszkodą" i najczęściej pociąga za sobą konieczność odroczenia rozprawy. Jednak zgodnie z treścią przepisu ta "znana sądowi przeszkoda" musi być jednocześnie przeszkodą, "której nie można przezwyciężyć". W każdym przypadku istotne znaczenie ma to, czy korzystanie z tej przyczyny odroczenia następuje dla realizacji celu, jakiemu przepis ten służy oraz czy nieodroczenie rozprawy w takiej sytuacji procesowej spowoduje naruszenie tego prawa. Jeżeli choroba strony stanęła na przeszkodzie jedynie jej obecności na rozprawie, a nie ograniczyła aktywności w postępowaniu, wyrażającej się w składaniu pism przedstawiających stanowisko w sprawie, w zgłaszaniu wniosków i dowodów oraz wypowiadaniu się co do twierdzeń i dowodów drugiej strony, to można zasadnie twierdzić, że jej prawo do wysłuchania zostało zrealizowane. W niniejszej sprawie choroba, na którą powołuje się skarżąca, która to rzekomo uniemożliwiła jej stawienie się na rozprawie w dniu 25 września 2012 r. nie została w jakikolwiek sposób udokumentowana. Skoro zaś skarżąca wskazywała na swoją chorobę jako okoliczność uniemożliwiającą stawiennictwo w sądzie, to na niej ciążył obowiązek udowodnienia tej okoliczności. W odniesieniu do zarzutu skargi kasacyjnej o pominięciu pisma skarżącej z dnia 12 i 19 września 2012 r. zawierających m.in. wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentów, wskazać należy, że zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Warunkiem skorzystania z możliwości przewidzianej przez powołany przepis jest potrzeba wyjaśnienia istotnych wątpliwości, przy czym dopuszczenie nowego dowodu z dokumentu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu, zaś przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentu przez sąd administracyjny jest dopuszczalne wówczas, gdy dowód ten będzie pozostawał w związku z oceną legalności zaskarżonego aktu. Celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., jest wyłącznie ocena, czy organy administracji ustaliły ten stan zgodnie z regułami procedury administracyjnej, a następnie, czy dokonały prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do dyspozycji określonych przepisów prawa materialnego. W niniejszej sprawie Sąd I instancji uznał, że nie wystąpiły okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 106 § 3 p.p.s.a. i ze stanowiskiem tym należy się zgodzić. W złożonych pismach skarżąca nie zawarła bowiem informacji nowych, istotnych dla sprawy. Pisma skarżącej z dnia 12 i 19 września 2012 r. dotyczyły bowiem żądania przez skarżącą zmiany terminu spraw wyznaczonych przez Sąd z udziałem skarżącej oraz jej złego stanu zdrowia, przy czym nie załączono żadnego zaświadczenia lekarskiego na tę okoliczność. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można uznać, że w rozpoznawanej sprawie miało miejsce nadzwyczajne wydarzenie, o którym mowa w art. 109 p.p.s.a., skoro za takie wydarzenie należy uznać tylko niedające przewidzieć się zdarzenie sił przyrody lub inne zdarzenie, uniemożliwiające stawienie się na rozprawę (powódź, blokada dróg, zamieć śnieżna itp.) oraz prawidłowo wykazana i udokumentowana długotrwała choroba uniemożliwiająca stawienie się w sądzie. Za Sądem I instancji, uznać zatem należy, że skarżąca nie była pozbawiona możliwości działania, ma zdolność sądową i procesową, ponadto w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 1199/12 rozpoznanej wyrokiem z dnia 25 września 2012 r., nie składała wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie zachodzą zatem w sprawie przesłanki określone w art. 271 pkt 2) p.p.s.a. W związku z tym uznać należy, że nie było przeszkód do rozpoznania przez Sąd I instancji skargi strony w dniu 25 września 2012 r., bowiem nie zachodziła obligatoryjna przesłanka odroczenia rozprawy określona w art. 109 i art. 110 p.p.s.a. Z tych względów stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, a wyrok Sądu I instancji z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 156/13 oddalający skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1199/12, nie narusza przepisów obowiązującego prawa. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa, przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.