II OZ 903/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Roman Hauser po rozpoznaniu w dniu 22 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 29 sierpnia 2013 r., II SA/Bk 342/13 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi E. S. na postanowienie Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie wstrzymania budowy budynku mieszalnego i studni kopanej postanawia oddalić zażalenie. E. S. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wskazał, że samotnie prowadzi gospodarstwo rolne. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. Spowodowało to ograniczenie działalności do najmniej pracochłonnych czynności i w efekcie oznaczało spadek dochodów. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolną o powierzchni 18 ha, drewniany dom o powierzchni 60 m2 z 1908 r. oraz stare i niefunkcjonalne budynki gospodarskie. Wnioskodawca nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Źródłem jego utrzymania jest renta w wysokości 465,14 zł miesięcznie oraz dochód z tytułu sprzedaży płodów rolnych. Wnioskodawca jednorazowo sprzedał zboże za 1600 zł w sierpniu 2012 r., a w listopadzie 2012 r. otrzymał zwrot podatku akcyzowego w kwocie 1200 zł oraz czynsz dzierżawny - 1000 zł. Obecnie jest zadłużony wobec osób fizycznych. Z nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący posiada 8 sztuk bydła, w tym 3 krowy, a także maszyny rolnicze, w tym ciągniki i przyczepę. Wskazał, że miesięcznie na żywność wydatkował 600 zł, 130 zł na energię elektryczną, 36 zł za wywóz nieczystości i 30 zł za wodę. W okresie od marca 2013 r. do maja 2013 r. nie sprzedawał płodów rolnych. Skarżący wskazał, że opłaca dodatkowo koszty sądowe w czterech sprawach zawisłych w Sądzie Rejonowym w Z. na łączną kwotę 1080,36 zł, a dopłata do prowadzenia produkcji rolnej wyniosła 2335,43 zł. Postanowieniem z dnia 16 lipca 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku (zwanego dalej "WSA") odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym. E. S. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, zarzucając przede wszystkim pominięcie faktu jego ograniczonej zdolności do prowadzenia gospodarstwa oraz brak obiektywizmu przy ocenie przedłożonej dokumentacji. Zarzucił brak znajomości zasad prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę w podeszłym wieku, brak wiedzy na temat wymagań, jakie stawia produkcja rolna. Wskazał, że jest osobą schorowaną, wobec niego prowadzonych jest siedem postępowań egzekucyjnych oraz, że jest "nękany" procesami sądowymi. WSA, postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2013 r., II SA/Bk 342/13 odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Zdaniem Sądu skarżący nie wykazał w wystarczający sposób, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Z wniosku i przedstawionych dokumentów wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo rolne i posiada 8 sztuk bydła. W związku z tym otrzymuje dopłaty unijne. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że w 2013 r. otrzymał z tego tytułu 2.335,43 zł. Skarżący uzyskuje ponadto dochód z tytułu renty w wysokości 465,14 zł miesięcznie. Źródłem jego utrzymania są także dochody ze sprzedaży płodów rolnych (ostatni dochód z tego tytułu to według oświadczenia 1600 zł w sierpniu 2012 r.). Skarżący uzyskał zwrot podatku akcyzowego w kwocie 1200 zł oraz czynsz dzierżawny - 1000 zł. Zdaniem WSA, z przedstawionych dokumentów wynika, że zadłużenie skarżącego wynosi ponad 6000 zł, ale w piśmie z dnia 30 czerwca 2013 r. wskazał jednak, że opłacił część kosztów sądowych w sprawach przed sądem powszechnym. Wykazane wydatki miesięczne związane z utrzymaniem własnym wynoszą około 800 zł. Dodatkowo w czerwcu 2013 r. skarżący dokonał zakupu oleju napędowego z kwotę 792,76 zł. Analizując powyższe dane w kontekście złożonego wniosku WSA doszedł do wniosku, że posiadany przez skarżącego areał użytków rolnych, maszyny rolnicze niezbędne do produkcji rolnej i inwentarz żywy świadczą o jego możliwościach zarobkowych. Ponadto, w ocenie Sądu, samo oświadczenie dotyczące sytuacji majątkowej budzi uzasadnione wątpliwości, co do jego zgodności ze stanem rzeczywistym. Przede wszystkim należy wskazać na brak możliwości określenia faktycznych źródeł dochodu wnioskodawcy, poza rentą w wysokości 465,14 zł. Skarżący wskazał co prawda, na dochód uzyskany z tytułu zwrotu podatku akcyzowego oraz czynszu dzierżawnego, niemniej jednak nie są do dochody regularne. Zdaniem WSA wykazane wydatki wnioskodawcy przekraczają osiągany przez niego dochód miesięczny, a wnioskodawca nie wykazał, skąd uzyskuje środki finansowe na ich pokrycie (brak również oszczędności). Sąd pierwszej instancji doszedł zatem do wniosku, że E. S. w złożonym oświadczeniu przedstawił jedynie okoliczności mogące świadczyć o swojej złej sytuacji materialnej. Świadczyć to może zaś o tym, że dysponuje on nieujawnionymi środkami finansowymi, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej. Nie bez znaczenia jest również okoliczność, że w 2013 r. wnioskodawca otrzymał dodatkowy dochód w postaci dopłat do prowadzonej produkcji rolnej w kwocie 2335,43 zł. Sąd miał na uwadze również fakt ograniczenia w samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa oraz stan zdrowia skarżącego, ale trudno było ocenić, jaki ma to konkretny, wymierny finansowo skutek, bowiem skarżący tego nie wykazał. Oświadczył, że jest zmuszony najmować robotników, ale jednocześnie nie wskazał, jakie ponosi z tego tytułu koszty (ile wynosi dniówka, ile płaci za godzinę). Uwzględniając powyższe Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że wnioskodawca nie wykazał istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Na takie rozstrzygnięcie wniosku miała też wpływ okoliczność, że koszty sądowe nie mogą być zaspokajane w ostatniej kolejności, po wszystkich innych. Jeśli strona decyduje się na zainicjowanie postępowania sądowego, to powinna liczyć się z koniecznością ich poniesienia, chyba że wykaże brak możliwości w tym zakresie, co w sprawie niniejszej nie nastąpiło. Wprawdzie orzeczona wobec skarżącego niezdolność do pracy bez wątpienia utrudnia prowadzenie gospodarstwa rolnego, tym niemniej - w ocenie WSA - wyłącznie ta okoliczność, w kontekście całokształtu przedstawionych oświadczeń i dokumentacji, nie może przesądzić o braku środków na pokrycie kosztów sądowych, które na tym etapie postępowania sprowadzają się do kwoty 100 zł tytułem wpisu sądowego od skargi. Zażaleniem E. S. zaskarżył powyższe postanowienie, zarzucając Sądowi pierwszej instancji dowolną i stronniczą ocenę jego sytuacji życiowej i materialnej, brak znajomości możliwości prawidłowego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę samotną w wieku 61 lat i uznaną po raz kolejny za niezdolną do pracy w tym gospodarstwie, bezpodstawne ustalenie, że na postawie zgromadzonych dokumentów i oświadczeń nie zaistniały oraz nie zostały wykazane okoliczności uzasadniające jego żądanie, w tym wskazujące na zmianę sytuacji, kiedy skarżący przedłożył sądowi cały szereg dokumentów, z których widoczna jest sytuacja życiowa i materialna. Z uwagi na powyższe wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami - zwanej dalej "ppsa"), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. W niniejszej sprawie podzielić należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że wskazany przez skarżącego stan majątkowy budzi wątpliwości, albowiem u skarżącego występuje dysproporcja między deklarowanymi dochodami a wydatkami. Ponadto oprócz dokumentów, które świadczyć mają o złej sytuacji finansowej skarżącego, brak jest jakichkolwiek informacji (poza świadczeniem rentowym), na jakim poziomie skarżący osiąga dochody. Powyższe świadczy o tym, że w oparciu o zawarte w aktach sprawy dokumenty nie jest możliwa rzetelna ocena sytuacji majątkowej skarżącego. Sam fakt, że skarżący samodzielnie prowadzi swoje gospodarstwo domowe i działalność rolniczą oraz że czasowo nie jest zdolny do pracy w tym gospodarstwie, nie uzasadnia jeszcze twierdzenia, że spełnia on przesłanki do przyznania prawa pomocy. Żeby ustalić wpływ tych okoliczności na sytuację majątkową skarżącego konieczne jest przedstawienie tej sytuacji w sposób pełny, tak by Sąd mógł dokonać rzetelnej oceny w tym zakresie. Tymczasem skarżący ewidentnie eksponuje swoje wysokie wydatki, a nie przedstawia w sposób pełny swoich dochodów. Sąd pierwszej instancji prawidłowo zatem stwierdził, że na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie nie jest możliwe dokładne ustalenie aktualnej sytuacji materialnej skarżącego w sposób uzasadniający przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zasadnie więc w tych okolicznościach zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 sierpnia 2013 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ppsa, orzekł jak w sentencji.