I SA/Wa 974/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędzia WSA Joanna Skiba Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 sierpnia 2013 r. sprawy ze skargi I.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., po rozpatrzeniu odwołania I. A. od decyzji Prezydenta W. z [...] marca 2012 r. nr [...] odmawiającej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 listopada 2010 r. do 31 grudnia 2010 r. w łącznej wysokości [...] zł. wraz z ustawowymi odsetkami, utrzymało w mocy decyzję organu II instancji. W uzasadnieniu wskazano, że ostateczną decyzją z [...] czerwca 2011 r. nr [...] Prezydent W. uznał świadczenia rodzinne pobrane przez I.A. w okresie od 1 listopada 2010 r. do 31 grudnia 2010 r. w łącznej kwocie [...],-zł. za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi (wraz z ustawowymi odsetkami) na konto Urzędu [...]. W dniu 20 października 2011 r. wpłynął wniosek skarżącej reprezentowanej przez pełnomocnika - matkę J. Z. o umorzenie w całości (wraz z ustawowymi odsetkami) kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Pełnomocnik wskazała, że córka przebywa za granicą, gdzie wyjechała w celach niezarobkowych i znajduje się na utrzymaniu osoby trzeciej. Pismem z 31 lipca 2011 r. organ wezwał pełnomocnika J. Z. do uzupełnienia wniosku poprzez wykazanie sytuacji życiowej I.A., w tym jej sytuacji dochodowej, stanu rodzinnego i stanu zdrowia oraz ewentualne dokumenty potwierdzające powyższą sytuację. W dniu 16 listopada 2011 r. wpłynęło oświadczenie J. Z., w którym podała, że córka nie pracuje od 2007 r., od rozwodu z mężem nie otrzymuje zasądzonych świadczeń alimentacyjnych, przed wyjazdem za granicę pozostawała na utrzymaniu matki, natomiast za granicą pozostaje na utrzymaniu osoby trzeciej. Oświadczyła także, że jej wnuk – A. A. jest dzieckiem chorowitym, objętym opieką lekarsko-[...], a córka cierpiała w 2007 r. na [...]. Do oświadczenia nie dołączono żadnych dokumentów potwierdzających zły stan zdrowia I.A. lub jej syna. Decyzją Prezydenta W. z [...] marca 2012 r. nr [...] odmówiono I.A. umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 listopada 2010 r. do 31 grudnia 2010 r. w łącznej wysokości [...],-zł. wraz z ustawowymi odsetkami. W podstawie prawnej decyzji organ powołał m.in. przepis art. 20 ust. 2, ust. 3 i art. 30 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z p.zm.). W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że I.A. jest osobą zdrową (brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających jej zły stan zdrowia), zdolną do podjęcia zatrudnienia, ma [...] lat. Syn I.A. – A., ma [...] lat, jest zdrowy i nie wymaga stałej obecności i stałej opieki rodzica, która uniemożliwiałaby matce podjęcie zatrudnienia. W związku z powyższym sytuacja dochodowa i rodzinna I.A. nie została oceniona przez organ I instancji jako stanowiąca podstawę do umorzenia należnego długu. Od powyższej decyzji odwołanie z zachowaniem przewidzianego prawem terminu złożyła J. Z. – pełnomocnik I.A., wskazując na brak winy córki za "nieprawidłowe wypłacenie jej przez Urząd świadczeń rodzinnych i z funduszu alimentacyjnego", który powziął wiedzę o wyjeździe córki za granicę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpoznając sprawę przytoczyło treść art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i podniosło, że przepis ten formułuje uprawnienie właściwego organu administracji do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń, z uwagi na zaistniałe w konkretnej sprawie warunki. Kolegium wyjaśniło, że rozstrzygnięcie w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy i jest uzależnione od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Oznacza to, że zastosowanie jednej z przewidzianych przez ustawodawcę ulg, nie jest obligatoryjne nawet wówczas, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Ustawodawca pozostawił do swobodnego uznania organu odmowę lub uwzględnienie złożonego wniosku. Warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest jednak szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem występowania powyższych przesłanek i zindywidualizowanie uzasadnienia decyzji. Kolegium wskazało, że kontrola legalności decyzji o charakterze uznania administracyjnego sprowadza się zatem do oceny zgodności postępowania organu z przepisami postępowania administracyjnego. Przede wszystkich kontroli podlegają takie kwestie, jak wyjaśnienie i wzięcie pod uwagę wszystkich istotnych okoliczności sprawy, sprawdzenie czy ustalony stan faktyczny został ceniony zgodzie z przepisami prawa materialnego, czy ustalenie tego stanu pozostaje w zgodności z wynikami postępowania dowodowego, a także czy stronie zapewniono należyty udział w postępowaniu. Orzekając w sprawie tak umorzenia jak i rozłożenia na raty powstałego z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zadłużenia, organ ma obowiązek uwzględnić sytuację dochodową i rodzinną tego podmiotu, jednak obowiązek wykazania i udokumentowania szczególnych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny ciąży na wnioskodawcy. Zdaniem Kolegium w rozpoznawanej sprawie sytuacja skarżącej nie uzasadnia umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Na powyższą decyzję skargę złożyła I.A. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzuciła jej nieprawidłowe zastosowanie przepisu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przepisów postępowania. Skarżąca podniosła, że wypłata należności nastąpiła z winy świadczeniodawcy. Świadczenia zostały skonsumowane przez jej dziecko. Za powyższe, zdaniem skarżącej, winę ponoszą urzędnicy, doprowadzając do nieuprawnionej wypłaty świadczeń, których odbiór nastąpił w dobrej wierze i bez winy strony. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z przepisu tego wynika, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Należy jednak podkreślić, że przepis art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jako zasadę ustanawia obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Tym samym umorzenie takich świadczeń dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Przesłankę tę należy interpretować z uwzględnieniem okoliczności, że co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Oznacza to, że trudna sytuacja materialna danej rodziny sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń; jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie w odniesieniu do wszystkich innych rodzin. W stanie faktycznym niniejszej sprawy, jak to wynika z akt administracyjnych, rozważono istotne okoliczności stanowiące przeszkodę do pozytywnego rozpatrzenia wniosku skarżącej. Wbrew twierdzeniu skarżącej, zadłużenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego było zawinione przez skarżącą. Jak wynika z oświadczenia pełnomocnika skarżącej – matki J.Z. z 17 stycznia 2011 r. (złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej), skarżąca od września 2010 r. przebywa w M. w [...]. Wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku został złożony do organu I instancji w dniu 20 września 2010 r. przez pełnomocnika skarżącej – J. Z. z powołaniem się na pełnomocnictwo (k. 7 wniosku, 21 akt adm.). Pełnomocnictwo udzielone zostało przez skarżącą w dniu 2 czerwca 2010 r. rodzicom – J. Z. i P.Z., poświadczone notarialnie w dniu [...] lipca 2010 r. Z treści pełnomocnictwa wynika, że zostaje ono udzielone w związku z pobytem skarżącej za granicą. Biorąc pod uwagę wyżej powołane oświadczenie matki skarżącej, datę udzielenia pełnomocnictwa uprawnione jest przyjęcie, że w dacie składania wniosku o świadczenia rodzinne skarżąca przebywała już w [...]. W tym kontekście trzeba zwrócić uwagę, że wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z 2 sierpnia 2010 r. skarżąca składała osobiście, a w niniejszej sprawie przez pełnomocnika. Należy podkreślić, że działania pełnomocnika zawsze obciążają stronę. Skoro skarżąca przebywała w [...], to w świetle tych wszystkich okoliczności uznać należy, że składając wniosek (przez pełnomocnika) nie powiadomiła organu o pobycie za granicą, a następnie świadomie pobierała nienależne świadczenie. Wobec tego powinna się liczyć z koniecznością jego zwrotu. Nawet gdyby uznać, że w dniu 20 września 2010 r. skarżąca była jeszcze w Polsce, a we wrześniu, po tym dniu wyjechała do [...] (z oświadczenia jej matki wynika, że wyjechała we wrześniu), to biorąc pod uwagę konieczność załatwienia formalności wyjazdowych dla siebie i syna, (w tym chociażby oczekiwanie na wydanie wiz), należy uznać, że już w dacie składania wniosku wiedziała, że wyjedzie za granicę. Do chwili obecnej skarżąca nie powróciła do Polski. Wprawdzie powyższe okoliczności nie zostały przez organ wskazane, jednakże wobec wyżej powołanych dokumentów uchybienie to nie miało wpływu na treść rozstrzygnięć organów. Nie sposób podzielić zarzutów skargi, że z winy organu nastąpiła wypłata nienależnie pobranych świadczeń. Organ po powzięciu wiadomości o wyjeździe skarżącej (z oświadczenia byłego męża skarżącej z 16 grudnia 2010 r.), natychmiast wezwał skarżącą do wyjaśnienia powyższej kwestii (pismo z 5 stycznia 2011 r.), a następnie wydał decyzję o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o wezwaniu do zwrotu tych świadczeń. Zważyć należy, że to na skarżącej ciąży obowiązek wykazania przesłanki "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", o której mowa w art. 30 ust. 9 ustawy z 28 listopada 2003 r. Powyższy zwrot należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, że jak wyżej wskazano, co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie w odniesieniu do wszystkich innych rodzin. Chodzi więc o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane. Z całą pewnością do zdarzeń takich nie należy utrzymanie dziecka (które jest obowiązkiem ustawowym każdego z rodziców), jego kształcenie w kraju lub za granicą, nie wykonywanie pracy przez skarżącą w kraju od 2007 r., a następnie nie podejmowanie zatrudnienia za granicą. Pomimo wezwania organu skarżąca nie udowodniła stosownymi dokumentami medycznymi, aby jej stan zdrowia nie pozwalał na podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Nie przedstawiła też orzeczenia o niepełnosprawności. Skarżąca ma [...] lat, a więc jest w tzw. wieku aktywności zawodowej. Skarżąca również nie wykazała żadnymi dokumentami, aby jej syn cierpiał na jakieś poważne dolegliwości zdrowotne. Nie podała również jakimi środkami otrzymywanymi od osoby trzeciej dysponuje na utrzymanie swoje, syna oraz na jego kształcenie. Natomiast pozostawanie przez skarżącą od prawie trzech lat za granicą na utrzymaniu osoby trzeciej, z czego skarżąca utrzymuje i kształci także swoje dziecko, przemawia tym bardziej za tym, że sytuacja jej rodziny (skarżącej i syna) nie mieści się w pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności" w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Oznacza to, że organy prawidłowo oceniły sytuację osobistą, zdrowotną i rodzinną skarżącej i trafnie odmówiły jej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, nie przekraczając przy tym granic uznania administracyjnego. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.