II OZ 1050/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w B. (w likwidacji) o przyznanie prawa pomocy na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 1071/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. (w likwidacji) oraz Stowarzyszenia [...] na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] lutego 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wniesienia odwołania od decyzji dotyczącej pozwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 października 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu [...] w B. (w likwidacji) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że z nadesłanych przez Stowarzyszenie informacji wynika, że liczy ono 15 członków, którzy nie płacą składek członkowskich, gdyż działają społecznie. W ocenie Sądu I instancji Stowarzyszenie nie wykazało, że nie ma żadnych środków na poniesienie kosztów postępowania. Otrzymuje darowizny od osób fizycznych i prawnych oraz środki finansowe z tytułu przekazania 1% od podatku przez podatników. W 2012 r. była to kwota o łącznej wysokości 3.971,00 złotych, w tym z tytułu wpłaty od osób prawnych 3.000,00 złotych oraz z tytułu przekazania 1 % od podatku w wysokości 971 złotych. W ocenie Sądu I instancji nie można więc uznać, że Stowarzyszenie nie ma żadnych środków na poniesienie kosztów sądowych w sprawie, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 złotych tytułem uiszczenia wpisu sądowego od skargi i jest to wpis w najniższej możliwej wysokości. Sąd I instancji podkreślił, że Stowarzyszenie nie podało wysokości darowizn otrzymanych w 2013 r. tj. od stycznia do sierpnia 2013 r., jak również wysokości środków otrzymanych z tytułu przekazania 1 % od podatku na jego rzecz w 2013 r. nie wiadomo zatem zdaniem Sądu I instancji, jak wygląda obecna sytuacji finansowa Stowarzyszenia, od stycznia do sierpnia 2013 r. Sąd I instancji podkreślił, że pomimo wezwania do nadesłania rachunku zysków i strat za I półrocze 2013 r. Stowarzyszenie nadesłało jedynie rachunek zysków i strat za okres od 01.01.2012 r. do 31.12.2012 r., a nie za bieżące półrocze 2013 r. nie nadesłało także dokumentu poświadczającego wysokość aktualnego zadłużenia z tytułu prowadzonej egzekucji komorniczej. Sąd I instancji wskazał, iż celem Stowarzyszenia jest między innymi praca na rzecz ochrony środowiska, zdrowia, społeczeństwa. Zgodnie z Rozdziałem II statutu Stowarzyszenie realizuje swoje cele statutowe poprzez organizowanie koncertów, imprez, m.in. "Dnia bez samochodu", wystaw, prelekcji, pokazów, dyskusji, zajęć, szkoleń, doradztwa, prac studialnych, projektów, raportów itp. Ponadto, prowadzi działalność informacyjną i edukacyjną, wydawniczą, kolportażową oraz występuje z wnioskami, opiniami, do władz, urzędów, sądów, instytucji, osób fizycznych i prawnych, innych jednostek organizacyjnych w sprawach społecznych oraz związanych z działalnością statutową Stowarzyszenia. Sąd I instancji stwierdził, że zaniechanie pozyskiwania wystarczających środków przez Stowarzyszenie na prowadzenie działalności statutowej, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji gdy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest bowiem w ocenie Sądu I instancji niezasadne. Sąd I instancji zaznaczył, iż chcąc realizować swoje cele statutowe, w tym wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, Stowarzyszenie powinno w pierwszej kolejność podjąć odpowiednie działania w celu uzyskania niezbędnych środków. Zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyło wnioskujące Stowarzyszenie i wniosło o uchylenie zaskarżonego postanowienia, gdyż nie będzie dopłacać do działalności sądów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania stanowi art. 246 § 2 pkt 1 zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia jednocześnie wymaga, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie posiada ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 620). Przy czym w przypadku jednostek organizacyjnych (osób prawnych) kwestia przyznania prawa pomocy zależy od uznania sądu administracyjnego, co wynika ze sposobu sformułowania powołanego wyżej przepisu. Z faktu, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). W niniejszej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, że nie dysponuje środkami finansowymi w stopniu uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. Mimo zobowiązania nie wyjaśniło swej aktualnej sytuacji finansowej za rok 2013. Stowarzyszenie chcąc aktywnie realizować cele statutowe winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności zaś w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów na ten cel. Nie dysponując nimi mimo podjęcia wszelkich niezbędnych działań celem ich pozyskania winno przekonać o tym Sąd, szczegółowo wyjaśniając sytuację finansową. Nie czyniąc tego, mimo wystosowania doń zobowiązania przez sąd pozbawia się możliwości uprzywilejowanego traktowania strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy w sytuacji gdy strona sama pozbawia się możliwości wyjaśnienia swej sytuacji finansowej jest w ocenie Sądu II instancji niezasadne. Prawidłowo zatem Sąd I instancji odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi