II OZ 1049/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 1071/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w B. (w likwidacji) oraz Stowarzyszenia [...] na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] lutego 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wniesienia odwołania od decyzji dotyczącej pozwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 października 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu [...] przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że z nadesłanych przez Stowarzyszenie informacji wynika, iż liczy ono 3 członków, którzy nie płacą składek członkowskich, gdyż działają społecznie. Stowarzyszenie nie posiada żadnych środków na działalność. Jako stowarzyszenie zwykłe nie może i nie prowadzi działalności gospodarczej, nie otrzymuje darowizn od osób prywatnych, firm, administracji, jak również nie posiada konta w banku. Stowarzyszenie oświadczyło, że nie posiada żadnego majątku, nieruchomości, ruchomości. Sąd I instancji podał, że do nadesłanych dodatkowych wyjaśnień Stowarzyszenie dołączyło zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) za rok podatkowy 2012 r. (CIT -8) z którego wynika, że Stowarzyszenie nie uzyskało żadnego dochodu, ani nie poniosło żadnej straty. Dochody Stowarzyszenia w 2012 r. było zerowe. Sąd I instancji wskazał, iż celem Stowarzyszenia [...] jest działanie na rzecz ochrony środowiska, przyrody, ekologii, ekorozwoju, demokracji, społeczeństwa obywatelskiego, praw człowieka, edukacji, zdrowia, nauki, cywilizacji, wdrożeń, innowacji, postępu, doradztwa. Zgodnie z § 2 pkt 2 regulaminu Stowarzyszenie działa w szczególności poprzez organizowanie i udział w akcjach społecznych mających na celu ochronę środowiska lokalnego, udział w postępowaniach administracyjnych w celu zapewnienia ochrony środowiska lokalnego, czy organizowanie spotkań, szkoleń, mających na celu propagowanie ochrony środowiska lokalnego, akcji edukacyjnych, happeningu, prelekcji, wystaw, koncertów, pokazów, dyskusji, zajęć, doradztwa, prac studialnych, naukowych i badawczych, itp. Sąd I instancji zaznaczył, iż chcąc realizować swoją działalność regulaminową, w tym występowanie w postępowaniach administracyjnych oraz procesach sądowych związanych z ochroną środowiska Stowarzyszenie musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów udziału w postępowaniach sądowych. Aby móc zatem realizować określone w regulaminie i przyjęte przez siebie cele Stowarzyszenie powinno zapewnić sobie środki finansowe na ich realizację. Źródło finansowania Stowarzyszenie przewidziało w § 6 regulaminu zakładając, że fundusze na jego działalność pochodzić będą wyłącznie z wpływów ze składek członkowskich. Jak wynika z oświadczenia Stowarzyszenia jego członkowie nie uiszczają w ogóle składek członkowskich, chociaż takie źródło finansowania działalności Stowarzyszenia przewidzieli jego założyciele. Sąd I instancji stwierdził, że zaniechanie pozyskiwania jakichkolwiek środków przez Stowarzyszenie, skutkujące brakiem środków na pokrycie kosztów postępowania sądowadministracyjnego, uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyło wnioskujące Stowarzyszenie i wniosło o uchylenie zaskarżonego postanowienia, gdyż nie będzie dopłacać do działalności sądów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania stanowi art. 246 § 2 pkt 1 zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia jednocześnie wymaga, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie posiada ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 620). Przy czym w przypadku jednostek organizacyjnych (osób prawnych) kwestia przyznania prawa pomocy zależy od uznania sądu administracyjnego, co wynika ze sposobu sformułowania powołanego wyżej przepisu. Z faktu, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, należy zauważyć, iż z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż ustalone na określonym poziomie składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Prawidłowo zatem Sąd I instancji odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi