II FZ 1179/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Jerzy Płusa po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 września 2013 r., sygn. akt I SA/Kr 798/13 w przedmiocie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 22 lutego 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych w podatku od środków transportowych. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I SA/Kr 798/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek J.R. - zwanej dalej "Skarżącą", o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 22 lutego 2013 r. w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych w podatku od środków transportowych. Przedstawiając w uzasadnieniu postanowienia stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżąca nie wykazała, że zasługuje na wnioskowane częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca podała w złożonym w wniosku, iż wydatki na utrzymanie (ok. 500-800 zł) oraz bieżące prowadzenie działalności gospodarczej pochłania w całości jej dochody. Dodatkowo comiesięcznie do Urzędu Skarbowego wpłacane jest 200 zł, w związku z długiem podlegającym egzekucji na kwotę 55 161,44 zł. Z oświadczenia wynika, iż Skarżąca posiada 1/8 części domu mieszkalnego o pow. 149 m2, nieruchomość rolną wraz z zielenią parkową o pow. 72,88 ha, ½ części domu letniskowego o pow. 70 m2, 1/12 działki o pow. 198 m2 + 404m2, 19/384 części działki - pasa startowego lotniska o pow.17,28 m2. Z dokumentów wynika, iż Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie. Utrzymuje się z działalności gospodarczej oraz dochodów z najmu w łącznej kwocie 7 850 zł miesięcznie. Dalej Sąd pierwszej instancji opisał instytucję zwolnienia od kosztów sądowych oraz wskazał że ubiegający się o taką pomoc winien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Sąd pierwszej instancji wskazał, że kluczową rolę dla oceny możliwości płatniczych ma fakt, iż zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach - z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie Skarżąca musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony jej możliwości finansowych. Wskazując, że z przedstawionej sytuacji finansowej Skarżącej wynika, że uiszczenie przez nią aktualnie wymaganych kosztów sądowych, tj. wpisu w kwocie 500 zł jest możliwe bez uszczerbku w koniecznym jej utrzymaniu. W szczególności przy tej ocenie miał na uwadze wysokość jej comiesięcznych, stałych dochodów w kwocie 7 850 zł, brak innych osób na utrzymaniu, posiadany majątek nieruchomy, w postaci wielu nieruchomości, których wartość wielokrotnie przekracza wysokość kosztów sądowych oraz znacznie przekracza jej długi względem organów skarbowych. Posiadany majątek i dochody mogą posłużyć, jako zabezpieczenie kredytu, czy pożyczki w okolicznościach braku bieżących środków finansowych. Nadto Skarżąca nie wskazała na jakikolwiek nadzwyczajne wydatki, a same koszty prowadzenia działalności są rzeczą normalną, a nie nadzwyczajną i każdy przedsiębiorca musi je wliczyć i wkalkulować w funkcjonowanie firmy. W zażaleniu Skarżąca zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu błędną ocenę stanu faktycznego, wnosząc o ponowne rozpatrzenie złożonego wniosku w przedmiocie zwolnienia od ponoszenia kosztów postępowania w całości. W uzasadnieniu Skarżąca ponownie podniosła, że podstawą wniosku o zwolnienie od kosztów postępowania był fakt, iż nie jest ich w stanie uiścić we wskazanej wysokości, gdyż na dzień składania wniosku jest całkowicie uzależniona od postępowań prowadzonych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, a dotyczących podatku od spadku po zmarłym wujku oraz jego zaległości podatkowych. Zaznaczyła, że łączna kwota zaległości względem Urzędu Skarbowego wynosi 90 533,82 zł. Obecnie przed Naczelnikiem Urzędu Skarbowego toczą się dwa postępowania dotyczące zaległości w podatku dochodowym za 2009 r. i 2010 r. Wyliczenia, których w uzasadnieniu postanowienia dokonał Sąd pierwszej instancji są błędne. Zgodnie z oświadczeniem, kwota 7 850 zł miesięcznie stanowi, co najwyżej kwotę, którą Skarżąca ma co prawda miesięcznie "do dyspozycji", ale nie jest to absolutnie kwota dochodu. Sąd w swoich rozważaniach, w ogóle nie uwzględnił faktu, konieczności odprowadzania comiesięcznie podatków, w tym w szczególności podatku VAT w stawce 23%. Skarżąca na poparcie swojej tezy przedłożyła kalkulację kosztów stałych. W dalszej części uzasadnienia Skarżąca odniosła się do kwestii powadzonej działalności, osiąganych dochodów oraz kosztów związanych z dokonanymi zakupami (urządzenia wielofunkcyjnego w kwocie 2 140,90 zł). Do kosztów zaliczyła: koszty związane z utrzymaniem i możliwością korzystania z samochodu, wynajęcie lokalu. Zaznaczyła, że w czerwcu 2013 r. została dokonana blokada rachunku bankowego, na kwotę 60 821,20 zł, mimo że decyzja podatkowa z dnia 7 grudnia 2013 r. dotycząca naliczenia podatku od spadku określa zobowiązanie na kwotę 51 798 zł, a odsetki wynoszą 154,70 zł, co w zasadzie zminimalizowało możliwości prowadzenia działalności gospodarczej. Wyliczyła, że miesięcznie "do dyspozycji" pozostaje kwota 788 zł, która jest konsumowana, na nie wykazane wydatki, które comiesięcznie musi ponosić jak: ogrzewanie, odzież, badania profilaktyczne i inne bieżące potrzeby życia codziennego. Skarżąca poinformowała, że w dniu 2 lipca 2013 r. otrzymała zawiadomienie o wpisie hipoteki przymusowej na nieruchomości na kwotę 77 697 zł. Poinformowała, iż umowa najmu, została w lipcu 2013 r. wypowiedziana. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie Skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r., poz. 270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na składającym wniosek. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym uznając, że kluczową rolą dla oceny możliwości płatniczych ma fakt, iż zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrzona w dwóch aspektach - z uwzględnieniem wysokości obciążeń, jakie Skarżąca musi ponieść i możliwości finansowych Skarżącej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, sposób w jaki dokonano oceny, tych dwóch wskazanych przez Sąd pierwszej instancji aspektów/kryteriów, sytuacji materialnej Skarżącej, zmierzających do należytego zobrazowania i udokumentowania jej sytuacji finansowej, był prawidłowy. Skoro Sąd pierwszej instancji uznał, że kluczowym kryterium dla oceny możliwości płatniczych Skarżącej ma być uwzględnienie obciążeń i sytuacji materialnej, to w ocenie Sądu odwoławczego, Sąd zasadnie stwierdził i dokonał stosownej analizy sytuacji finansowej. Uwzględnił w tej ocenie wysokość comiesięcznych dochodów, jakie Skarżąca uzyskuje z działalności gospodarczej i najmu nieruchomości w zestawieniu z wysokością wpisu. W uzasadnieniu dalej wskazał, że Skarżąca nie ma osób na utrzymaniu i samodzielnie prowadzi gospodarstwo, w takiej sytuacji należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji, zbadał złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy w sposób prawidłowy dokonując oceny sytuacji materialnej Skarżącej. Podniesione natomiast w zażaleniu zarzuty w stosunku do zaskarżonego postanowienia sprowadzają się najogólniej ujmując do stwierdzenia, ze powodem błędnego rozstrzygnięcia jest pominięcie przez Sąd pierwszej instancji faktu, że Skarżąca od wskazanych dochodów musi odliczyć podatki (dochodowy, VAT), że ma inne konieczne wydatki i koszty związane z zaspokajaniem codziennych potrzeb oraz niespodziewanych wydatków, co jednak według Sądu odwoławczego, nie podważa dokonanej przez Sąd pierwszej instancji istoty oceny finansowej Skarżącej. Należy podkreślić, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy, Sąd bierze nie tylko pod uwagę wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy strony. Rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego zażalenie jest, zgodnie z zasadą dwuinstancyjnego postępowania sądowoadministracyjnego, dokonanie oceny prawidłowości postępowania Sądu pierwszej instancji oraz wydanego przez ten sąd postanowienia, a nie, jak domaga się tego Skarżąca, rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, co wynika z art. 15 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przypomina jednocześnie, że w myśl art. 165 P.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie, a do takich należy postanowienie w przedmiocie prawa pomocy, mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W takiej sytuacji należy uznać, że Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że Skarżąca nie wykazała okoliczności, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji materialnej uzasadniającej zwolnienie z kosztów sądowych. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia .