II OZ 502/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SAB/Ol 64/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność Wójta Gminy B. w wydaniu zaświadczenia postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SAB/Ol 64/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku A. Z. o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I wskazał, że we wniosku z dnia 10 lutego 2014 r. skarżący A. Z. wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Żądanie uzasadnił faktem, że jest osobą ubogą, bez jakichkolwiek środków finansowych, czy przedmiotów wartościowych, nie posiada również dochodów. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: budynek mieszkalny do rozbiórki o pow. 111,54 m², mieszkanie o pow. ok. 36 m² oraz nieruchomość rolna o pow. 0,59 ha. Skarżący nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, że jest osobą zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Wskazał, że posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu, a jedynie "pomoc w zaspokojeniu konsumpcyjnych potrzeb (...) jako główne źródło utrzymania na skutek prowadzonych na nim na własne potrzeby konsumpcyjne upraw i jedynie do prywatnej konsumpcji celem przeżycia". Dodał, że nie posiada możliwości skorzystania ze środków finansowych na koncie, gdyż "na stanie salda owego konta ma zadłużenie w wysokości -3,00 zł". Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 3 listopada 2014 r., sygn. akt II SAB/Ol 64/13 odmówił częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że rozpoznawany wniosek jest kolejnym wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia 8 listopada 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu - na skutek sprzeciwu - wniosku z dnia 5 lipca 2013 r., odmówił zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych z powodu nieujawnienia, pomimo wezwania, źródła utrzymania skarżącego i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r., sygn. akt II OZ 1179/13 Naczelny Sąd Administracyjny, oddalił zażalenie skarżącego na przedmiotowe postanowienie. W uzasadnieniu NSA wskazał, że w dotychczasowym orzecznictwie NSA prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez stronę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a., dodatkowych wyjaśnień odnośnie sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest bowiem uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tej sytuacji. Zdaniem NSA, Sąd I instancji trafnie stwierdził, że niewskazanie przez skarżącego, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej skarżącego sprowadzają do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, zaliczanych do członków rodziny w szerokim rozumieniu tego słowa, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niedochodowy. Rozpatrując obecny wniosek Starszy referendarz sądowy w WSA w Olsztynie stwierdził, że pomimo wskazań, zawartych w postanowieniach Sądów wydanych w niniejszej sprawie, skarżący składając kolejny wniosek, poza zawężeniem jego zakresu, powtórzył jedynie argumentację, jaką zawarł we wcześniejszym. Nie odniósł się natomiast w żaden sposób do stanowiska zarówno sądu I instancji, jak i NSA, co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej w zakresie wskazanym przez te Sądy. W tej sytuacji zaniechano ponownego wzywania skarżącego do uzupełnienia materiału dowodowego i stwierdzono, że nie wykazał on spełnienia przesłanki uzasadniającej częściowe zwolnienie go od kosztów sądowych. W złożonym sprzeciwie skarżący zarzucił naruszenie: art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 78 Konstytucji RP poprzez pozbawienie go dostępu do sądu; art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 243 § 1 i art. 252 § 1 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że skarżący nie wykazał swojej sytuacji materialnej oraz nieustosunkowanie się do możliwości płatniczych skarżącego; art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez uznanie, ze skarżący może ponieść koszty wnioskowanej pomocy bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie; art. 255 p.p.s.a. poprzez bezpodstawne jego niezastosowanie w sytuacji uznania przez Sąd, że skarżący swoim wnioskiem i dowodami źródłowymi nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, iż jest w sytuacji materialnej uprawniającej go do wnioskowanej pomocy; art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że przedstawione przez skarżącego dowody pozostają w sprzeczności z informacjami zawartymi w formularzu wniosku PPF; art. 141 § 4 w związku z art. 255 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że skarżący nie dopełnił wymagań w zakresie wniosku PPF; art. 183 § 1 pkt 5 w związku z art. 255 p.p.s.a. poprzez pozbawienie skarżącego zaskarżonym postanowieniem prawa do rozpoznania jego sprawy z wniosku PPF. Zarządzeniem z dnia 15 stycznia 2015 r. skarżący został wezwany, w trybie art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia: 1. oświadczenia wskazującego źródło utrzymania skarżącego w okresie ostatnich 6 miesięcy oraz wysokość osiągniętego dochodu za ten okres, a także dokumentów potwierdzających uzyskane dochody; 2. wyciągów bankowych ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy; 3. oświadczenia wskazującego stałe miesięczne wydatki, ich rodzaj, wysokość i źródło finansowania; 4. oświadczenia o sposobie wykorzystywania nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku, w tym nieruchomości rolnej, oraz o ewentualnym dochodzie uzyskiwanym z tych nieruchomości, a w przypadku braku dochodu - o przyczynach braku wykorzystania nieruchomości w celu uzyskania źródła dochodu; 5. kopii aktów notarialnych nabycia nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku; 6. kopii dowodów opłacenia w 2014 r. należności związanych z posiadaniem nieruchomości, a w przypadku ich nieopłacenia – stosownego zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu. W odpowiedzi skarżący wyjaśnił, że jego sytuacja nie uległa zmianie. Stwierdził, że żądane dokumenty przedłożył w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 101/12 i II SAB/Ol 57/13 oraz w innych sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie, tym samym zbyteczne jest ich powielanie, skoro Sąd w pełni nimi dysponuje. Podał, że nie posiada źródeł dochodu. Wsparcia co do utrzymania i ponoszonych wydatków udzielają mu krewni oraz rodzina. Powtórzył, że posiadane nieruchomości wykorzystuje wyłącznie na indywidualne potrzeby bytowe związane z zamieszkaniem i wyżywieniem. Z tych powodów irracjonalna byłaby ich sprzedaż czy wydzierżawienie, skoro nieruchomości te umożliwiają mu przeżycie. Skarżący podał, że nie posiada rachunków bankowych oszczędnościowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wskazał, że w tej sprawie skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy. We wniosku z dnia 10 lutego 2014 r. jednie zawęził jego zakres, a następnie powtórzył argumentację jaką przedstawił we wcześniejszym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Biorąc zatem pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, w tym dokumentów złożonych w sprawie o sygn. II SAB/Ol 101/12, Sąd I instancji stwierdził, że po raz kolejny skarżący nie wykazał jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w tej sprawie oświadczenia, wbrew stanowisku wyrażonemu w sprzeciwie, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Sąd I instancji zaznaczył, że podnosząc, iż jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. W skład majątku skarżącego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju, jednak dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte z przedłożonych aktów notarialnych. Sąd I instancji zaznaczył, że skarżący nie pozwolił określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwiło ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Skarżący, mimo że nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje nieruchomości w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy. Ponoszenie natomiast kosztów utrzymania nieruchomości w sytuacji braku jakichkolwiek dochodów z nimi związanych nie wyczerpuje znamion racjonalnego działania i wydaje się mało wiarygodne. W sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał zdaniem Sądu I instancji wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Znajdujące się w aktach sprawy pisma i wyjaśnienia nie wskazują, w ocenie Sądu I instancji jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Sąd I instancji wskazał, że skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego rzeczywista sytuacja majątkowa i finansowa, to wniosek ten należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Skoro skarżący ponownie uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu I instancji jedynie wybrane informacje i dokumenty, to powinien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. Poza tym Sąd I instancji wskazał, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Sąd I instancji zaznaczył, ze skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i w konsekwencji następuje odmowa przyznania mu prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący i zaskarżając orzeczenie w całości zarzucił naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., art. 183 § 2 pkt 4 w zw. z naruszeniem art. 19 p.p.s.a., art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. w zw. z art. 22 § 1 i 3 p.p.s.a. w zw. art. 19 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 183 § 1 pkt 5 p.p.s.a. w zw. z art. 255 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 252 § 1 p.p.s.a., art. 245 § 3 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Wniósł o uchylenie w całości skarżonego postanowienia ze stwierdzeniem jego nieważności lub rażącego naruszenia prawa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. W niniejszej sprawie Sąd podejmował na podstawie art. 255 ustawy p.p.s.a. działania zmierzające do uściślenia oświadczeń strony gdyż uznał, że oświadczenie strony nie są wystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. W odpowiedzi na wezwania Sądu wnioskodawca nie przedstawił odpowiednich oświadczeń oraz dokumentów, które pozwoliłyby ocenić sytuację majątkową i materialną. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej zagadnienia prawa pomocy przyjęty jest pogląd, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Biorąc zatem pod uwagę dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające ze złożonych wcześniej przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, zasadnie Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w sprawie oświadczenia, wbrew twierdzeniom skarżącego, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Nieprzedstawienie informacji, które wskazywałyby te okoliczności w sposób niebudzący wątpliwości, powoduje, że ich ocena nie może zostać przeprowadzona. Wskazane przez skarżącego argumenty nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż w przypadku uchylania się przez wnioskodawcę od udokumentowania swojego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jego rzeczywistej sytuacji. Udzielane przez skarżącego wyjaśnienia nie stanowią uzasadnienia dla konieczności częściowego zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, a tym samym rozpoznawany wniosek Sąd I instancji słusznie ocenił jako niezasadny. W takiej sytuacji zatem zaskarżone postanowienie, odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy uznać należało za odpowiadające prawu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.