II FZ 64/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 168/14 odmawiające R. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. L. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 26 listopada 2013 r., nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty zaległości podatkowych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 168/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (dalej: "WSA") odmówił R. L. (dalej: "skarżący", bądź "strona") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą prawną wskazanego orzeczenia był art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r, poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."). W uzasadnieniu WSA ten wskazał, że skarżący we wniosku z dnia 19 maja 2014 r. zwrócił się o zwolnienie od kosztów postępowania sądowego. We wniosku podniósł, że utrzymuje się wraz z żoną i trójką dzieci z wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.600 zł brutto. Działalność gospodarczą zmuszony był zawiesić na skutek postępowań podatkowych i karnych. Zaznaczył, iż jego majątek (galanteria drewniana o wartości 24.000 zł, piec o wartości 35.000 zł i silos o wartości 30.000 zł) został zajęty przez komornika. Zwrócił przy tym uwagę także na swoje zadłużenie m.in. z tytułu kredytów i składek na ubezpieczenie społeczne. Skarżący wskazał, że jego żona "posiada samochód, dom w którym mieszka cała rodzina i nieruchomości". Otrzymuje także dopłaty do działalności rolniczej, które są w całości przeznaczane na uprawę roli. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy strona dołączyła dokumentację źródłową dotyczącą jej zadłużenia, w tym kserokopię wezwania do zapłaty z dnia 14 listopada 2013 r. na kwotę 2.886,88 zł zaległości z tytułu umowy o linię kredytową, kserokopię powiadomienia z dnia 27 listopada 2013 r. obejmującego zobowiązania wobec banku na kwotę 30.896,68 zł oraz kserokopie kilku zawiadomień z lutego bieżącego roku o zajęciu rachunków bankowych (najwyższa kwota do przekazania z rachunku to 141.848,39 zł). Ponadto skarżący przedstawił wyciągi z dwóch rachunków bankowych z dnia 30 kwietnia 2013 r. i z dnia 30 kwietnia 2014 r., kserokopie zaświadczenia o zatrudnieniu i zarobkach z dnia 13 maja 2014 r. (wysokość wynagrodzenia za kwiecień 2014 roku wyniosła 1.237,20 zł netto), umowy o pracę z dnia 1 grudnia 2006 r., oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę z dnia 24 lutego 2014 r. (okres wypowiedzenia upływał z dniem 31 maja 2014 r.), zeznania podatkowego za ubiegły rok, w którym wnioskodawca wykazał przychody wyłącznie ze stosunku pracy, kserokopie decyzji w sprawie pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania oraz w sprawie przyznania płatności w ramach wsparcia bezpośredniego (pomoc finansowa została przyznana żonie skarżącego) oraz kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej z dnia 11 grudnia 2008 r. ustanawiającej rozdzielność majątkową. Strona przedstawiła także kserokopie rachunków za prąd za okres od stycznia do maja 2014 r., faktury VAT za Internet obejmującej miesiąc marzec 2014 r., decyzji w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego za rok 2014 (wydana na małżonkę skarżącego) oraz dowodów wpłat na poczet opłat za odpady. W piśmie z dnia 28 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie siedmiu dni od daty doręczenia wezwania danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1/ udokumentowanie wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym (w tym celu należało nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy); 2/ złożenie wyjaśnień na temat sytuacji pracowniczej skarżącego po dniu 31 maja 2014 r., tj. po upływie terminu wypowiedzenia wcześniejszej umowy o pracę; 3/ przedłożenie kopii zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2013 złożonego przez małżonkę skarżącego; 4/ przedstawienie wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w tym rachunku jego małżonki, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat (zastrzeżono, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank informujące o wysokości zajęć oraz o sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w razie ich likwidacji – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku); 5/ nadesłanie kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W odpowiedzi skarżący przedłożył kserokopię umowy o pracę z dnia 16 czerwca 2014 r. na czas nieokreślony, z której wynika, że jest zatrudniony na stanowisku kierownika produkcji w wymiarze ½ etatu, z wynagrodzeniem w kwocie 840 zł brutto, zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu z dnia 10 września 2014 r. (wskazano w nim średnie wynagrodzenie na kwotę 420,94 zł netto), kserokopie umowy o dzieło z dnia 1 kwietnia 2014 r. wraz z rachunkiem (zamawiającym był obecny pracodawca skarżącego, wynagrodzenie dla wykonawcy określono na kwotę 600 zł brutto), wyciągi z trzech rachunków bankowych z dnia 11 grudnia 2013 r., 30 stycznia i 26 lutego 2014 r., o numerach innych niż te, z których wyciągi przedłożono wcześniej oraz kopie dokumentów dotyczących zadłużenia, pochodzących z ubiegłego roku. Ponadto wnioskodawca wyjaśnił, że w lipcu bieżącego roku musiał wymeldować się z dotychczasowego miejsca zamieszkania z uwagi na kłopoty rodzinne, lecz nie zmienił adresu do korespondencji, podanego w postępowaniu jako adres zamieszkania. W piśmie z dnia 18 września 2014 r. referendarz sądowy ponownie wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie siedmiu dni od daty doręczenia wezwania danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, tym razem poprzez: 1/ wykonanie brakującej części wezwania z dnia 28 sierpnia 2014 r.; 2/ nadesłanie zaświadczenia wskazującego nowy adres zameldowania skarżącego i wymieniającego wszystkie inne osoby zameldowane pod tym adresem oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne łączą te osoby ze skarżącym, a także zaświadczenia, że skarżący wymeldował się z poprzedniego miejsca zamieszkania; 3/ wyjaśnienie, jak przedstawia się sytuacja mieszkaniowa skarżącego, jaki lokal mieszkalny i na podstawie jakiego tytułu prawnego on zajmuje (zaznaczono, że wyjaśnienia te powinny być właściwie udokumentowane za pomocą kopii umów najmu, użyczenia itp., a w braku takich dokumentów – oświadczeniami osób, do których lokal należy, udzielającymi odpowiedzi w tym zakresie, a także wskazującymi, czy osoby te pozostają w relacjach rodzinnych ze skarżącym oraz czy skarżący ponosi koszty związane z utrzymaniem mieszkania, a jak tak, to w jakiej miesięcznej wysokości). Ustosunkowując się do wezwania, skarżący wyjaśnił, że obecnie korzysta z pomocy najbliższej rodziny. Aktualnie wspiera go bratowa, która udzieliła mu gościny na czas rozwiązania problemów związanych z jego sytuacją mieszkaniową. Dołączył zaświadczenie z dnia 16 lipca 2014 r., z którego wynika, że od tego dnia jest zameldowany na pobyt stały pod nowym adresem. Postanowieniem z dnia 8 października 2014 r. referendarz sądowy WSA odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie godząc się z powyższym orzeczeniem skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, w którym podtrzymał stanowisko wyrażone we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Przedłożone dokumenty obrazują bowiem jego sytuację majątkową i rodzinną w sposób fragmentaryczny. W ocenie WSA skarżący pominął kwestię osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym oraz ich dochodów. Nie można w sposób jednoznaczny stwierdzić, z kim on takie gospodarstwo domowe tworzy. Przedłożył on wprawdzie zaświadczenie o jego zameldowaniu pod innym adresem niż wskazany w jego dotychczasowych pismach, tym niemniej korespondencja sądowa adresowana pod poprzedni adres jest mu osobiście doręczana bez potrzeby jej awizowania (zwrotne potwierdzenia odbioru - k. 119 i 133 akt sądowych). W zaświadczeniu pracodawcy z dnia 10 września 2014 r. (k. 103) również widnieje poprzedni adres zamieszkania strony. Ponadto WSA zauważył, że skarżący nie przedłożył dokumentów obrazujących dochody i ewentualne oszczędności jego małżonki, uniemożliwiając tym samym ustalenie wysokości dochodów uzyskiwanych w jego gospodarstwie domowym. Za niewystarczające WSA uznał przedstawienie kserokopii decyzji w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego i w sprawie pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania, które zostały wydane przeszło dwa lata temu. Skarżący nie zobrazował także w sposób dostateczny ponoszonych kosztów utrzymania, jak też nie przedstawił aktualnych wyciągów z posiadanych przez niego rachunków bankowych. Strona dokumentując swoje wydatki ograniczyła się do przedłożenia kserokopii rachunków za prąd obejmujących okres od stycznia do kwietnia 2014 roku, decyzji w sprawie wymiaru łącznego zobowiązania pieniężnego za rok 2014, dowodów wpłat z tytułu opłat za odpady za styczeń i luty 2014 roku oraz faktury VAT za Internet obejmującej miesiąc marzec bieżącego roku. Dokumenty te niewątpliwie są niedostateczne dla porównania możliwości majątkowych skarżącego z wysokością ponoszonych przez niego wydatków. Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wniósł o jego uchylenie w całości, wydanie postanowienia o zwolnieniu z kosztów postępowania skarżącego względnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że postanowienie WSA zostało, w jego ocenie, wydane bez należytej analizy zebranego w sprawie materiału, który w sposób kompletny przedstawia i dokumentuje jego aktualną sytuację finansową i rodzinną. Zdaniem skarżącego prawidłowa analiza tego materiału dowodowego wskazywałaby jasno na zasadność złożonego wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje". Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącego o przedłożenie odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Strona nie spełniła jednak wezwań Sądu w pełni, więc brak wymaganych dokumentów oraz wyjaśnień uniemożliwił temu Sądowi obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia w pełni swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, powinna liczyć się z tym, że Sąd ten nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Trzeba w tym miejscu podkreślić bowiem, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że WSA właściwie ocenił wniosek skarżącego. Należy zauważyć, że skarżący mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie Sądu były istotne dla zobrazowania jego sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych, przedstawił swoją sytuację w sposób wybiórczy i niepełny. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, które w niniejszej sprawie stanowią wpis od skargi w kwocie 100 zł. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy ( zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – publ. www.nsa.gov.pl ). Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności należy przyjąć, że strona nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jej sytuacja majątkowa i tym samym uniemożliwiła przeprowadzenie analizy jej zdolności płatniczych. W takiej sytuacji niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym miało decydujący wpływ na dokonane przez wsa oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Oceny tej nie podważono także w zażaleniu. Nie przedstawiono bowiem dodatkowych wyjaśnień i dokumentów - obok tych, które brane były pod uwagę przez Sąd pierwszej instancji - mogących mieć wpływ na ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Niedostarczenie żądanych przez WSA danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne oraz niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym, w takiej sytuacji WSA uprawniony był do uznania wniosku o przyznanie prawa pomocy za nieuzasadniony. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.