I FZ 204/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 23 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 maja 2014 r. sygn. akt III SA/Gl 1296/13 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 5 kwietnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. Postanowieniem z dnia 7 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 1296/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek K. S. o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 5 kwietnia 2013 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd wskazał, że postanowieniem z 17 grudnia 2013 r. skarżący został zwolniony od każdorazowej opłaty sądowej w części przekraczającej 300 zł, natomiast jego wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu oddalono. Z uwagi na to, że skarżący uiścił wpis od skargi w niepełnej wysokości (200 zł), postanowieniem z 25 lutego 2014 r. Sąd odrzucił skargę, zwracając uiszczony wpis. W piśmie z 5 kwietnia 2014 r. skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia dla niego adwokata lub radcy prawnego z urzędu celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Do nadesłanego formularza skarżący nie nadesłał żadnych dokumentów, a z formularza wynika, że od chwili wydania poprzedniego orzeczenia w tym przedmiocie jego sytuacja majątkowa i finansowa nie uległy pogorszeniu. Przywołując art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") oraz podkreślając, że przepisy te, dotyczące przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie, stanowią odstępstwo od wynikającej z art. 199 P.p.s.a. generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, Sąd pierwszej instancji wskazał, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi uprawdopodobnić, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie – nie wystarczy przy tym wykazanie, że poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy sytuację materialną strony. Mając to na uwadze, jak i dokumenty źródłowe obrazujące sytuację finansową strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku, gdyż skarżący, mimo swej trudnej sytuacji finansowej, posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury. Sąd zwrócił też uwagę, że przedstawiając swoją sytuację finansową skarżący ograniczył się do przywołania takich danych, by mogły one świadczyć o jego trudnościach, lecz nie można zapominać, że skarżący jest właścicielem nieruchomości i gruntu leśnego, co oznacza, że jest w stanie osiągnąć inne dochody, choćby z najmu albo dzierżawy (takie to dochody zresztą wcześniej otrzymywał). Sąd podkreślił również, że posiadanie zaległości z tytułu opłat za energię elektryczną lub wodę jest indywidualną sprawą strony i nie może skutkować przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego, gdyż brak jest podstaw do przyjęcia, że jakiekolwiek prywatne zobowiązania mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, zwłaszcza gdy strona nie podejmuje żadnych kroków, by jej zdolność kredytowa została zweryfikowana przez profesjonalne instytucje finansowe. Sąd zaznaczył także, że przesłanką uwzględniającą kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy może być tylko stwierdzenie, iż od chwili wydania poprzedniego orzeczenia w tym przedmiocie sytuacja finansowa i materialna wnioskodawcy uległa zmianie na niekorzyść, co w sprawie nie ma miejsca, gdyż ponowny wniosek stanowił w istocie powtórzenie argumentacji z wniosku wcześniejszego. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie, podnosząc, że złożył wszelkie dokumenty w przedmiocie swojej trudnej sytuacji materialnej w pismach z 7 września 2013 r. i 30 kwietnia 2014 r., pod inną sygnaturą akt. Analiza stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony powinna w jej ocenie doprowadzić do uwzględnienia żądania, gdyż skarżący nie ma żadnych zasobów finansowych ani łatwego sposobu spieniężenia majątku. Z posiadanej nieruchomości otrzymywał wcześniej dochody, ale obecnie już ich nie otrzymuje. Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i synem, gdzie także w jednym domu mieszka rodzina drugiego syna. Dom nadaje się do kapitalnego remontu, a członkowie rodziny skarżącego nie posiadają zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości 890 zł, jego żona zasiłek rehabilitacyjny w wysokości 780 zł, syn jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Zdaniem strony uzasadnia to ustanowienie dla niej adwokata lub radcy prawnego, koszty ich ustanowienia przewyższają bowiem możliwości płatnicze skarżącego – mimo stałego dochodu przy ponoszonych wydatkach nie jest on w stanie poczynić oszczędności pozwalających na opłacenie pełnomocnika z wyboru, zwłaszcza że część emerytury jest zajęta przez komornika. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że niewątpliwie rozpatrywany w zaskarżonym postanowieniu wniosek o przyznanie prawa pomocy był kolejnym wnioskiem tego rodzaju złożonym w przedmiotowej sprawie przez skarżącego. W takiej sytuacji rozpatrywanie takiego powtórnego wniosku powinno uwzględniać art. 165 P.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie (a do takich należą postanowienia w zakresie prawa pomocy) mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Sąd pierwszej instancji uwzględnił wskazany przepis (choć go nie powołał, co należy ocenić negatywnie), zaznaczając, że okoliczności sprawy nie uległy zmianie, tj. nie pogorszyła się sytuacja materialna i życiowa strony, a ponowny wniosek stanowił w istocie powtórzenie poprzedniego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozumienie przez Sąd pierwszej instancji "zmiany okoliczności sprawy", o której mowa w art. 165 P.p.s.a., jest jednak niepełne i nie może być dla potrzeb przedmiotowego rozstrzygnięcia podzielone. Poszukiwanie "zmiany okoliczności sprawy" wyłącznie w treści wniosku i podawanych przez stronę danych dotyczących jej sytuacji życiowej nie może być miarodajne w sytuacji, gdy sprawa znajduje się na innym etapie przy drugim wniosku o przyznanie prawa pomocy, niż przy pierwszym wniosku tego rodzaju. Innymi słowy, to, że obecnie sprawa wymaga wzięcia w niej udziału przez profesjonalnego pełnomocnika, ze względu na tzw. przymus adwokacki w zakresie sporządzenia skargi kasacyjnej, powinno być również wzięte pod uwagę przez Sąd pierwszej instancji jako ewentualna zmiana okoliczności sprawy, gdyż o ile na etapie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym ustanowienie dla strony pełnomocnika z urzędu nie jest niezbędne z punktu widzenia zapewnienia jej konstytucyjnego prawa do sądu, o tyle obecnie kwestię tę należy oceniać odmiennie. Mając równocześnie na względzie to, że jako przyczynę odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie pełnomocnika przy rozpoznawaniu pierwszego wniosku skarżącego, WSA podał, iż "skarżący na tym etapie postępowania nie potrzebuje fachowego pełnomocnika" (k. 55), należy stwierdzić, że uznanie przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, iż nie doszło do zmiany okoliczności sprawy warunkującej zmianę zakresu przyznanego już prawa pomocy, było niesłuszne. Ocena sytuacji materialnej skarżącego nieuwzględniająca tego, czy z uzyskiwanego przez siebie dochodu będzie on w stanie ustanowić – koniecznego na tym etapie postępowania – pełnomocnika z wyboru, nie może zostać uznana za miarodajną. Skoro zatem w zaskarżonym obecnie postanowieniu Sąd ograniczył się do wskazania, że nie doszło do zmiany okoliczności sprawy i powtórzenia argumentacji przywołanej już w poprzednio wydanym przez siebie postanowieniu z 17 grudnia 2013 r. jako powód odmowy przyznania prawa pomocy w szerszym zakresie niż określony w tym postanowieniu (stałe źródło dochodu, możliwość osiągania dochodu z najmu/dzierżawy gruntu, brak znaczenia zaległości z tytułu opłat za energię elektryczną/wodę), to nie można uznać, by powtórny wniosek skarżącego został rozpoznany w sposób prawidłowy, gdyż Sąd nie rozważył dostatecznie kwestii prawa skarżącego do sądu, a jego ocena sytuacji majątkowej strony była przedwczesna i zbyt pobieżna z punktu widzenia konstytucyjnego prawa strony do rozpatrzenia jej sprawy. Z powyżej podanych względów Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji powinien uwzględnić w swych rozważaniach to, że bez profesjonalnego pełnomocnika strona nie może wnieść skargi kasacyjnej, która jest ustawowym środkiem odwoławczym od zapadłego w sprawie postanowienia z 25 lutego 2014 r. o odrzuceniu skargi, i pod tym kątem analizować sytuację materialną i rodzinną skarżącego, w razie potrzeby korzystając z określonego w art. 255 P.p.s.a. trybu uprawniającego do uzyskania od wnioskodawcy dalszych informacji lub dokumentów umożliwiających stwierdzenie, czy spełnione zostały przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Sąd powinien też wziąć pod uwagę argumenty przywołane w zażaleniu z 2 czerwca 2014 r. co do wysokości uzyskiwanych w gospodarstwie domowym skarżącego dochodów (np. niewynikający z formularza PPF dochód żony skarżącego). Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.