I FZ 490/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia U. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt I SA/Lu 420/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi U. G. na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia 26 lutego 2013 r., nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 września 2013 r., sygn. akt I SA/Lu 420/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji ocenił, że strona nie wykazała w sposób przekonujący, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pomimo bowiem stosownych pouczeń i wezwania nie przedłożyła dokumentów czy oświadczeń pozwalających na rzetelną i wiarygodną ocenę jej sytuacji majątkowej. W zażaleniu skarżąca wnosząc o zmianę postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, poprzez przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie o jego uchylenie podniosła, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania ze swej niskiej pensji, a okoliczność, że zarabia zbyt mało, by swą rodzinę utrzymać, nie jest argumentem za odmową przyznania pomocy. Skarżąca i jej rodzina żyją skromnie i mogą liczyć na wsparcie innych członków rodziny. Skarżąca wskazała, że nie można jej czynić zarzutu z tego, że jej rodzina nie korzysta ze wsparcia organów pomocy społecznej, a Sąd nie ma podstaw do wątpienia jej twierdzeniom i przyjęcia, że zataja ona swoje dochody. Skarżąca kupuje to, co niezbędne i najpotrzebniejsze, a opłaty sądowe do tej kategorii nie należą, zwłaszcza że dzieci skarżącej wymagają leczenia, a skarżąca ma niejedną sprawę, gdyż wobec niej wystawiono 11 tytułów wykonawczych na kwotę powyżej 36 000 zł. To, że skarżąca nie korzysta z pomocy instytucji państwowych nie oznacza, że jej sytuacja finansowa jest dobra i że może sobie pozwolić na wydatki związane ze sprawą. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej również jako "P.p.s.a."), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Należy też zauważyć, że w przypadku, gdy Sąd w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., wnioskodawca jest zobowiązany do uczynienia zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny. Uchylając się od pełnej współpracy z Sądem w wyjaśnianiu wątpliwości czy niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi wnioskodawcy, wnioskodawca taki powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez Sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 P.p.s.a. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że w toku postępowania skarżąca przedstawiała swoją sytuację finansową w sposób wybiórczy i niepełny, a wezwanie skierowane do niej w trybie art. 255 P.p.s.a. nie zostało w całości wypełnione. Mimo wezwania nie zostały przedłożone oświadczenia o wysokości i źródłach dochodów męża skarżącej w 2012 r. czy też zeznania podatkowego tegoż za ten rok. Brak było wskazania, na jakie kwoty prowadzone jest wobec skarżącej postępowanie egzekucyjne (skarżąca wskazała, że nie jest w stanie tej kwoty określić, z czym jednak nie miała już problemu na etapie zażalenia), strona nie wykazała też, za pomocą stosownych dokumentów, jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (z wyj. przedłożenia rachunku za telefon z lipca 2013 r.) – mimo wyraźnego zobowiązania w wezwaniu, skarżąca uchyliła się też od przedstawienia, kto i w jakiej wysokości ponosi koszty rzeczonych opłat. Nie nadesłała także zaświadczenia z Urzędu Gminy o nieposiadaniu przez nią oraz przez osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, gospodarstwa rolnego. Nie sposób też nie zauważyć, że zaświadczenie z Urzędu Pracy o zarejestrowaniu męża skarżącej jako osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku od 8 kwietnia 2011 r. zostało sporządzone 31 stycznia 2013 r., podczas gdy wezwanie skierowane do strony w trybie z art. 255 P.p.s.a. zostało doręczone w lipcu 2013 r. i pozostałe zaświadczenia przez nią przedłożone pochodzą z tego okresu. Dysponując niepełnymi informacjami zarówno na temat dochodów, jak i wydatków rodziny skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny słusznie odwołał się do logiki i zasad doświadczenia życiowego, dochodząc do wniosku, że nie można wiarygodnie twierdzić, że czteroosobowa rodzina jest w stanie utrzymać się z dochodów skarżącej, wynoszących ok. 600 zł netto miesięcznie, co świadczy o niepełnym przedstawieniu przez stronę informacji na temat jej sytuacji majątkowej. Należy zauważyć zresztą, że skarżąca w rozpatrywanym obecnie zażaleniu nie zaprzecza, że kwota uzyskiwana przez nią z tytułu wynagrodzenia za pracę jest kwotą, która nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich potrzeb jej rodziny. Z twierdzeń skarżącej zdaje się jednak wynikać, że w jej ocenie Sąd powinien był samodzielnie założyć, iż wydatki, których nie może pokryć wynagrodzenie skarżącej, są pokrywane przez wspomagających ją członków rodzinny. Argument taki uznać należy za chybiony, gdyż Sąd nie ma obowiązku domyślać się, skąd skarżąca uzyskuje brakujące środki na pokrycie kosztów utrzymania, a zwłaszcza nie ma obowiązku zakładania, że źródło tych środków nie jest w stanie np. zapewnić stronie również środków na pokrycie kosztów sądowych. Należy zauważyć, że Sąd zmierzał do wyjaśnienia tych okoliczności zobowiązując stronę m.in. do wskazania, kto i w jakiej wysokości ponosi koszty opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, wezwania tego skarżąca jednak nie wypełniła. Również w zażaleniu, twierdząc ogólnie, że najbliżsi członkowie rodziny pomagają w zaspokojeniu potrzeb skarżącej i rodziny, skarżąca nie wskazała, jak duże wspomożenie jej budżetu domowego taka pomoc stanowi, tym samym uniemożliwiając Sądowi zbadanie – poprzez porównanie uzyskiwanych dochodów z ponoszonymi wydatkami – czy istotnie skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (zwłaszcza że na obecnym etapie postępowania koszty te wynoszą 100 zł). Już referendarz sądowy w postanowieniu z 25 lipca 2013 r. zwracał uwagę na to, że zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych rodziny skarżącej wymaga większych środków niż zadeklarowane przez skarżącą, stąd stronie było wiadome, że kwestia jej zdolności płatniczych pozostaje dla sądu niejasna. Mimo to skarżąca ogranicza się do ogólnikowych wskazań na pomoc członków rodziny, co – jak już zaznaczono wyżej – uniemożliwia wyjaśnienie, czy jej sytuacja wskazuje na spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Skoro to wnioskodawcę obciąża ciężar wykazania tych przesłanek, niezasadnie strona zarzuca Sądowi, że niepełność i niejasność przedstawianych przez nią informacji na temat sytuacji majątkowej jej i osób pozostających z nią w jednym gospodarstwie domowym jest tłumaczona na jej niekorzyść. Należy podkreślić, że Sąd nie tyle uznał, że skarżąca jest w stanie uiścić koszty sądowe w sprawie, co stwierdził, że strona nie wykazała, że takich kosztów ponieść nie jest w stanie. Konstatacji takiej nie zmieniają nowe informacje podane w zażaleniu, czyli ogólnie zasygnalizowana konieczność leczenia dzieci i dane dotyczące prowadzonych wobec skarżącej egzekucji (wcześniej zresztą, mimo wezwania w tym zakresie, przez nią nieujawnione). Odnosząc się do tej ostatniej kwestii nadmienić tylko można, że ani rachunek bankowy, ani zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia nie zawierają adnotacji o zajęciu egzekucyjnym, a ogólne twierdzenia strony o 11 tytułach wykonawczych na kwotę ponad 36 000 zł (np. nie wiadomo, na jakim etapie te postępowania egzekucyjne się znajdują) pozostały gołosłowne. W podsumowaniu powyższego należy uznać, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji uznał, że informacje przedstawione przez stronę były niewystarczające do wydania korzystnego dla niej rozstrzygnięcia, gdyż nie przedstawiały całościowego obrazu sytuacji finansowej skarżącej, koncentrując się jedynie na jej – dobranych wybiórczo – fragmentach. Skoro to skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.