II GSK 2681/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz (spr.) Sędzia del. WSA Dorota Dąbek Protokolant Beata Kołosowska po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2017 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 października 2014 r., sygn. akt VI SA/Wa 2673/13 w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Dyrektora [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...], 3. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz M. P. 760 (siedemset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 października 2014 r. sygn. akt VI SA/Wa 2673/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. P. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu. Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że Dyrektor [...] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] ustalił, że P. S. podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów zlecenia, nazwanych umowami o dzieło, zawartych ze M. P. – [...] w okresach: od 15 marca 2008 r. do 30 maja 2009 r., od 4 czerwca 2009 r. do 15 sierpnia 2009 r., od 8 września 2009 r. do 27 lutego 2010 r., od 2 marca 2010 r. do 31 grudnia 2011 r. oraz od 3 stycznia 2012 r. do 31 marca 2012 r. Po rozpatrzeniu odwołania M. P. od powyższej decyzji Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ powołał się na treść art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e, art. 85 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 164, poz. 1027 ze zm.) oraz art. 627 i 734 Kodeksu cywilnego i stwierdził, że umowa zlecenia to umowa o świadczenie usług (umowa starannego działania), a umowa o dzieło - umowa na wykonanie (umowa skutku). Umowę o dzieło od umowy zlecenia odróżnia przede wszystkim to, że umowa o dzieło powinna być zawsze zwieńczona konkretnym i sprawdzalnym rezultatem (dziełem materialnym lub niematerialnym), natomiast w umowie o świadczenie usług, przyjmujący zlecenie zobowiązuje się dokonać umówionych czynności. W przypadku każdej zawartej umowy decydująca jest jej treść, czyli zadania, jakie zatrudniana osoba ma do wykonania, istota obowiązków umownych, które na siebie zawierający umowę przyjmuje. Zatem, nie nazwa umowy, lecz jej cel i przedmiot decydują o charakterze współpracy. Organ podniósł, że M. P. w dniu [...] kwietnia 2004 r., zawarł z P. S. nieodpłatną umowę zlecenia. P. S. zobowiązał się do prowadzenia szkolenia praktycznego na kursach prawa jazdy kat. "B", na podstawie jednostkowych skierowań w ilości 30 godzin szkoleniowych oraz jazd dodatkowych na jedną osobę. Umowa została zawarta na czas nieokreślony. Ponadto P. S. zawarł ze skarżącym umowy zlecenia, nazwane umowami o dzieło, których przedmiotem było przeegzaminowanie kandydatów na kierowców kat. B oraz sporządzenie wymaganej dokumentacji. Realizacja umowy odbywać się miała na podstawie jednostkowych odrębnych skierowań według potrzeb płatnika składek i w terminach ustalonych indywidualnie z kandydatami na kierowców. Wynagrodzenie było faktycznie wypłacane wyłącznie w przypadku pozytywnego wyniku egzaminu na prawo jazdy uczestnika kursu. Zdaniem organu, umowy łączące strony posiadały znamiona charakteryzujące umowę zlecenia, a nie umowę o dzieło, gdyż nie wskazano w nich konkretnego przedmiotu umowy - czynności określono jako przeegzaminowanie kandydatów na kierowców kat. B, oraz sporządzenie wymaganej dokumentacji. Czynności polegające na "przeegzaminowaniu" nie mają charakteru czynności przynoszących konkretny materialny rezultat, bowiem są one w istocie realizowane w ramach umowy starannego działania, mającej charakter umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Efekt osiągnięty w wyniku realizacji przedmiotowych umów nie może być również poddany sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych z powodu braku konkretyzacji przedmiotu tych umów. M. P. złożył skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej m.in. naruszenie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e), art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, a także art. 627 k.c., art. 734 k.c. w zw. z art. 65 § 2 k.c. i 58 k.c., poprzez błędną ich wykładnię, niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że zawarte przez skarżącego z instruktorem umowy o dzieło w istocie są umowami zlecenia. Wyrokiem z dnia 3 października 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", oddalił skargę. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji zgodził się z organem, że decydująca dla określenia charakteru umowy jest jej treść. Wprawdzie strony nazwały zawarte umowy umowami dzieło, jednak za przyjęciem umowy zlecenia przemawiał ciąg określonych czynności, działań, które nie prowadzą do osiągnięcia konkretnego "dzieła". Sporne umowy, nazwane "umową o dzieło", są w rzeczywistości umowami o świadczenie usług, polegającymi na zobowiązaniu do dokonania czynności faktycznych. Zdaniem Sądu I instancji, organ dokonał prawidłowej interpretacji charakteru umów oraz prawidłowo zastosował art. 66 ust. 1 ustawy o świadczeniach uznając, że P. S. podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, jako osoba spełniająca warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, ponieważ wykonywał pracę na podstawie innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. M. P. zaskarżył wyrok WSA w Warszawie z dnia 3 października 2014 r. sygn. akt VI SA/Wa 2673/13 w całości skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z przepisami procedury administracyjnej, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 133 § 1, art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 151 w zw. z art. 145 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 10, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i art. 86 k.p.a. poprzez zaakceptowanie przez Sąd I instancji dokonanych przez organy błędnych ustaleń stanu faktycznego, polegających na uznaniu, iż umowy o dzieło zawarte przez skarżącego powinny być potraktowane jako umowy zlecenia, co nastąpiło w wyniku wadliwie przeprowadzonego przez organy postępowania dowodowego, zebrania niekompletnego materiału dowodowego, a następnie dokonania dowolnej, sprzecznej oceny tego materiału, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania, że charakter wykonywanych przez instruktorów nauki jazdy czynności polegających na przeprowadzeniu egzaminu wewnętrznego - praktycznego kandydatów na kierowców kategorii B i sporządzenia wymaganej dokumentacji, wymaga zawarcia umowy zlecenia; - art. 133 § 1 i art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 2 p.p.s.a. i art. 7, art. 10, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i art. 86 k.p.a. poprzez zaakceptowanie przez Sąd I instancji działań organów, które naruszały wskazane wyżej przepisy k.p.a. i oddalenie skargi, tj.: a) Sąd I instancji nie zweryfikował prawidłowości dokonanych przez organy ustaleń faktycznych, mimo że zostały one poczynione w wyniku błędnie przeprowadzonego postępowania dowodowego, a następnie błędnej, wybiórczej oceny dowodów, jak również zastosowania tzw. aneksu do protokołu kontroli, którego wydania nie przewiduje ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, na podstawie której działali kontrolujący; b) zaakceptowanie przez Sąd I instancji nieprawidłowych działań organów, polegających na prowadzeniu postępowania w sposób naruszający godność i dobre imię skarżącego, którego pracownicy byli śledzeni przez kontrolera ZUS autem z napisem "telepizza"; c) zaakceptowanie przez Sąd I instancji dokonanej przez organy nieprawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego w sprawie w wyniku odmówienia przez Sąd I instancji w ślad za organami wiarygodności wyjaśnień skarżącego, co do okoliczności i ustaleń zawieranych umów pomiędzy nim a uczestnikiem, jak również niewzięcie pod uwagę, że organy nie przesłuchały w sprawie uczestnika postępowania, pomimo żądania strony dokonania przeprowadzenia takiego dowodu; d) uznanie przez Sąd I instancji za organami ubezpieczeniowymi jako prawidłowej oceny dokonanej przez Prezesa NFZ jakoby umowy zawierane przez skarżącego miały na celu uniknięcie dopełnienia obowiązków płatnika składek, tj. nieopłacenie składki na ubezpieczenie zdrowotne, która zdaniem strony skarżącej jest oceną niekonsekwentną, sprzeczną z logiką i doświadczeniem życiowym. - art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 2 p.p.s.a. i art. 7, art. 10, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i art. 86 k.p.a. poprzez zaniechanie wyjścia przez Sąd I instancji przy rozpoznawaniu sprawy poza zawarte w skardze zarzuty i w konsekwencji zaniechanie zbadania z urzędu całej sprawy w zakresie zgodności z prawem postępowania i rozstrzygnięcia organu przejawiających się m.in. brakiem zbadania uchybień organów w prowadzonym postępowaniu kontrolnym w przedsiębiorstwie skarżącego, tj. brak wpisów do księgi kontroli świadczących o przeprowadzonej kontroli w przedsiębiorstwie skarżącego. Ponadto skarżący postawił zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z przepisami prawa materialnego, tj. art. 627, art. 734, art. 65 § 2 i art. 58 k.c., art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) oraz art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach, poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie w ślad za organami, że zawarte przez skarżącego z instruktorem nauki jazdy umowy o dzieło mają charakter umów zlecenia, a w związku z tym instruktor podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z uwagi na spełnienie warunku objęcia ubezpieczeniem społecznym w postaci wykonania umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, natomiast skarżący jako płatnik zobowiązany był obliczyć, pobrać z dochodu ubezpieczonego i odprowadzić składkę na ubezpieczenie zdrowotne, podczas gdy zawarta w niniejszej sprawie umowa była umową o dzieło, nie zaś umową zlecenia. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podkreślił, że w niniejszej sprawie egzaminujący otrzymywał wynagrodzenie tylko wtedy, gdy kandydat na kierowcę zdał egzamin. Wynagrodzenie było więc płacone za konkretny rezultat - zdanie egzaminu praktycznego wewnętrznego. Nie przysługiwało ono, gdy kursant egzaminu nie zdał. Zdaniem skarżącego, indywidualne przygotowanie egzaminu przez instruktora, tak aby zwrócić uwagę kursanta na odpowiednie manewry dokonywane na egzaminie państwowym wskazują, że umowa o przeprowadzenie egzaminu powinna być zawarta w formie umowy o dzieło. Organ nie skorzystał z uprawnienia do złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zarzuty skargi kasacyjnej są uzasadnione i dlatego skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem sporu w rozpatrywanej sprawie jest ocena charakteru prawnego umowy, nazwanej przez kontrahentów umową o dzieło, której treścią było zobowiązanie do przeegzaminowania kandydatów na kierowców kategorii B oraz sporządzenie związanej z tym, wymaganej dokumentacji. Należy dodać, że ta umowa towarzyszyła innej umowie zawartej między tymi samymi stronami, dotyczącej prowadzenia szkolenia praktycznego na kursach prawa jazdy, określonej umową zlecenia. Organy NFZ uznały, że obie te umowy są umowami zlecenia. Taki więc charakter ma również umowa nazwana umową o dzieło ponieważ nie przynosi konkretnego, materialnego rezultatu. Sąd I instancji zaakceptował to stanowisko organów. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tego zapatrywania. Nie ulega wątpliwości, że umowa o dzieło to nie tylko umowa zakładająca osiągnięcie materialnego rezultatu takiego zobowiązania. Przedmiotem umowy o dzieło może być bowiem również wytwór pracy intelektualnej człowieka, a więc rezultat niematerialny, m.in. wykład, a nawet cykl specjalistycznych wykładów na skonkretyzowane tematy (tak SN w wyroku z 10 maja 2016 r. II UK 217/15). Przy czym ten rezultat niematerialny – przedmiot umowy o dzieło nie musi odpowiadać kryteriom dzieła – utworu w rozumieniu prawa autorskiego. Problem sprowadza się zatem do ustalenia, czy w indywidualnym przypadku mamy do czynienia z konkretnym rezultatem pracy człowieka, wykazującym pewną samodzielność czy samoistność w stosunku do działania, z którym ten rezultat się wiąże. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpatrywanej sprawie należy odróżnić pod względem charakteru prawnego umowę dotyczącą prowadzenia szkolenia (strony nazwały tę umowę umową zlecenia) od umowy o przeegzaminowanie konkretnych osób w zakresie konkretnej wiedzy (nazwanej przez strony umową o dzieło). W pierwszym przypadku mamy bowiem do czynienia jedynie z działaniem jako takim, w drugim zaś z działaniem wynikowym. Wynikiem - rezultatem czynności polegających na przeprowadzeniu egzaminu jest ustalony przez egzaminatora wynik egzaminu (obojętnie – negatywny czy pozytywny). Ten wynik egzaminu jest niewątpliwie obiektywnie istniejącym, samoistnym w stosunku do czynności egzaminowania rezultatem wykonania zobowiązania przez egzaminatora. Należy dodać, że oceniając charakter prawny tego zobowiązania trzeba również uwzględnić obowiązek sporządzenia przez egzaminatora dokumentacji dotyczącej egzaminu. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, działając na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał również skargę wniesioną do Sądu I instancji i uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak i decyzję ją poprzedzającą na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. O kosztach Sąd orzekł stosownie do art. 200, art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) i pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.)